O prazo de matriculación rematou o domingo 8 de abril de 2012. Para acadar o certificado da SGF, será obrigatorio asisitir ás sesións. Para @s non matriculad@s, a asistencia será libre. Como en anos anteriores tódalas sesións terán lugar no auditorio de NGB, con acceso dende a rúa Augusto González Besada e a praza de San Xosé, en Pontevedra.

O Diploma de 30 horas para a obtención de 2 créditos de libre configuración, só é válido para a Universidade de Vigo (ou calquera outra, dependendo dos seus convenios internos). Para obter este Diploma é necesario asinar 6 veces ao longo da SGF, validándose as mañás, tardes e noites. Na noite do venres non se pasarán listaxes.

Lembrade que os diplomas que se darán o venres son válidos unicamente para a Universidade. Os da Consellería entregaranse con posterioridade, ben a través do correo electrónico edu.xunta, ben en papel para as persoas alleas á Consellaría.

O prazo de matriculación remata o domingo 8 de abril de 2012 (incluído). Para acadar o certificado da SGF, será obrigatorio asisitir ás sesións. Para @s non matriculad@s, a asistencia será libre. Como en anos anteriores tódalas sesións terán lugar no auditorio de NGB, con acceso dende a rúa Augusto González Besada e a praza de San Xosé, en Pontevedra. A LISTAXE DE ADMITID@S, FARASE PÚBLICA AO REMATE DO PERÍODO DE MATRICULACIÓN.

programa XXIXsemana filosofia

Para máis información: http://anopintos.pontevedra.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=3&Itemid=7

panfleto_AAIs_MANI.21.10.11

2011: a primavera árabe?

SAMIR AMIN

O ano 2011 comezou cunha serie de estrepitosas explosións de cólera dos pobos árabes. Dará lugar esta primavera árabe a unha segunda fase do “espertar do mundo árabe”? Ou ben estas revoltas acabarán estancándose e finalmente fracasarán –como sucedeu coa primeira fase deste espertar tratado no meu libro L’éveil du Sud (O espertar do Sur)? Na primeira hipótese, os avances do mundo árabe inscribiranse necesariamente no movemento de superación do capitalismo/imperialismo a escala mundial. O fracaso mantería o mundo árabe na súa condición actual de periferia dominada, impedíndolle acadar o rango de actor activo na configuración do mundo.

Como a propia APDR di, “atopámonos nun momento decisivo e chave para fechar definitivamente as portas do complexo. O proceso de renovación das autorizacións ambientais integradas, que foron inxustificadamente concedidas no seu día, debe ser un camiño de non retorno que poña de manifesto os continuos incumprimentos e derive, dunha vez por todas, no camiño do desmantelamento inmediato de ENCE-ELNOSA. A Marcha contra Celulosas será a demostración de que non estamos dispostos a deixar que as administracións actúen baixo os intereses de dúas empresas que seguen incumprindo de maneira reiterada a lexislación ambiental. Somos coñecedores dos prexuízos causados ao longo da súa dilatada existencia e non estamos dispostos a aceptar negociacións que non pasen polo peche da factoría.”

Máis información: http://www.apdr.info

O mundo está cambiando. A brutalidade capitalista está mostrando sen veos a súa faciana non dun xeito remoto, en lugares lonxanos. Aquí mesmo, en Galiza, empezamos a comprender que o noso soño de prosperidade, liberdade e progreso está a piques de quebrarse.

Dicíanos Teresa Oñate que a mentira estructural que sobretermina a nosa época impídenos contestar á pregunta: ¿ónde estamos? Por elo, quixemos indagar sobre a mentira, para poder edificar a nosa praxe.

A construcción do relato da realidade, alén, a construción do mundo, susténtanse sobre ficcións que inducen efectos de verdade. O fundamento, que Miguel Morey achegounos a través da ollada de Niezstche e Deleuze, non está na racionalidade e no coñecento, coa súa dicotomía verdadeiro e falso, senón no sentido e o valor das afirmacións sobre as que cimentamos as nosas verdades.

Os medios de comunicación constitúen un dos sustentos primordiais da nosa visión do mundo. Amplían a nosa ollada, achegándonos co seu potencial tecnolóxico instantáneamente imaxes de acontecementos lonxanos que se presentan como “a realidade”. Estes medios contribúen a fixación desas ficcións nas nosas conciencias: como recordaba Morey, xa Nietzsche sabía que as nosas invencións, petrificadas e desvencelladas da súa xénese, repetidas hoxe ata a saciedade nas pantallas e nos impresos, tomarían a apariencia de verdades inamobibles. Eís a maxia: a metáfora ten efectos reais, e baixo o feitizo desa ollada, as posibilidades de cambio bloquéanse: ¿quén pode ir en contra da “realidade”?

Nese senso extramoral, retomando a Deleuze, urxe entón establecer “quén pode afirmar, dende ónde e para qué”. Os medios afirman. Luca de Tena e Pascual Serrano, xornalistas de dilatada experiencia, converxen cos filósofos no núcleo da súa análise: non hai obxectividade, nin neutralidade. A propia estructura dos medios e as rutinas profesionais xeneran espazos de distorsión insalvables: hai que estar previdos, pois, cando abrimos calquera xornal o prendemo-la tele. O medio filtra necesariamente os acontecementos, e como dicían Serrano e Luca de Tena, nese filtrado hai omisións, silencios, e contidos que ocupan o espacio preferente da axenda. Xerarquizan as informacións, dan primacía a unhas fontes sobre outras, e levantan os seus discursos sobre afirmacións non cuestionadas: aquelo que constitúe o núcleo da ideoloxía dominante nunca se tematiza directamente. Recordaba Capdequí que a fragmentación do discurso podería ser unha nova forma de dominación das estructuras de poder, xa que esa quebra do sentido impide distinguir onde remata a verdade e empeza a mentira.

Tanto Luca de Tena como Serrano afirmaron aquí: os medios, ademáis, minten. Iso devolve á mentira ao plano moral. O engano deliberado sitúase na dicotomía, plantexada por Serrano, entre unha élite coñecedora e responsable e o consumo xeralizado de información por parte dunha masa acrítica que outorga a súa confianza aos medios de comunicación. Recordamos a etimoloxía probable da palabra “mentira” coa que xogaba Morey: mentir e ocultar na mente unha cousa e dicir outra.

Advertía Serrano que tapar unha verdade cunha mentira produce o mesmo efecto de desinformación que a censura dos rexímenes totalitarios. Ante unha afirmación e a súa contraria, en ausencia de poder comprobar cal é a verdadeira, o receptor, illado, é incapaz de saber qué está acontecendo.

Ben sabemos que os medios non poden dicir que minten sen caer no paradoxo. Non esperemos, pois, que o digan.

Mentres tanto, nese “quén fala” que propoñía Deleuze, aparecen as grandes empresas de comunicación que non son entidades neutras ó servizo da verdade: defendendo os seus propios intereses, defenden necesariamente tamén os intereses do capitalismo e das súas estructuras de poder.

A cuestión aféctanos de forma máis acuciante se temos en conta a dimensión política: o que está en xogo, dicía Isabelle Garó, é a democracia fronte a violencia antidemocrática neoliberal. A mentira xoga un papel fundamental na política, e niso coincidiron todos os poñentes que abordaron a cuestión. Xosé Luís Barreiro situou a mentira política dentro dun xogo de linguaxe socialmente establecido no que participan os políticos (mentirosos), os medios de comunicación (correa de transmisión das mentiras e coñecedores da súa mendacidade) e os receptores, destinatarios do xogo e conniventes con él. Así, hai mentira, pero non engano, porque sabemos que nos minten. Pero según Garó, a mentira, considerada como un xogo de espellos onde a vontade de autoengano se emparella coa vontade de mentir para que nada cambie, non é unha categoría sufientemente potente para analizar os mecanismos de dominación, xa que esta dominación non se exerce exclusivamente no plano da linguaxe, senón que é unha combinación de discurso e prácticas. Ela propúxonos retomar o potencial analítico do concepto marxista de “ideoloxía”. As ideas (ou volvendo ao principio, as ficcións, ou construccións, ou metáforas) son representación e parte da realidade. Parten dela e volven a ela, transformándoa. É nese punto de encontro entre idea e realidade (é dicir, nas conciencias vivas) onde radica a posibilidade dunha transformación. Quizais debamos, como pedía Barreiro, facernos maiores de edade e asumir dunha vez a nosa responsabilidade nos acontecementos e na historia. Non para culpabilizarnos (a culpa non deixa de ser outra metáfora), senón para intentar facernos donos do noso destino.

¿Onde está a raíz da nosa pasividade política ante o deterioro progresivo das nosas condicións de vida? Quizáis, no medo ante a incertidume, como sinalaba Barreiro, que fará que prefiramos sempre o malo coñecido, mentres non sexa demasiado malo. Quizáis no illamento do traballador, como sinalaba Garó, que desfai os lazos tradicionais de solidaridade e acción colectiva someténdoo ás presións da competencia e a productividade.

Ou quizáis na imposibilidade de construir un relato, como sinalaba Capdequí, seguindo a Hannah Arendt. O relato, como experiencia de coñecemento que permite comprender, reconcílianos co mundo, disipa o medo, e permítenos actuar nel. Dicía está mañá o profesor Bermejo que a historia, como todos os relatos de evocación do pasado, é instrumento clave para o manteñemento da identidade persoal e colectiva. Así, a manipulación deliberada da memoria histórica pode convertir o relato nun conto inmovilizador. Ángeles Maestro recordaba cómo os espellos de poder non son senón xogos de apariencias que persiguen crear unha imaxe da realidade que bloquee calquera posibilidade de acción. A través da aniquilación da memoria, mutílanse as posibilidades do proxecto emancipatorio. A posmodernidade sancionou a morte dos grandes relatos deterministas: ningún proxecto emancipatorio se verá consumado ó final dos tempos a través dun desplegue necesario. Con Maestro, podemos dicir que a realización dese proxecto emancipatorio depende da acumulación da memoria e da nosa capacidade de aprender dos acertos e erros das xeracións anteriores. Depende de nós e da nosa praxe, e, como lembraba Capdequí, pertence o reino da contixencia: pode ser, ou pode non ser.

Pero o dominio capitalista non se exerce só a través de mentiras narrativas, do desarraigo identitario e da fragmentación da experiencia. A tecnoloxía tamén forma parte dos instrumentos estructurais de dominación que someten a todos os pobos da Terra. Unha tecnoloxía que, como dicía Oñate, é capaz da máxima letalidade e fronte á que a intelixencia está alienada adorando falsos ídolos. Na base metafísica do capitalismo máis violento e feroz subxace unha temporalidade histórica proxectada cara a consecución dun mundo onde non haxa morte, nin vellez, nin dor, nin tristura, nun disparatado culto ó externo que mostrou moi ben Eulalia Pérez Sedeño na súa análise da biotecnoloxía. A mentira desplégase aquí en toda a súa magnitude, e tamén en toda a súa evidencia, no slogan da investigación xenética: o triunfo, gracias a tecnoloxía, da liberdade sobre a necesidade.

A ciencia médica conspira é minte. Así de taxante foi Pérez Sedeño. Considerar a saúde como propiedade do organismo, totalmente desvencellada das condicións ambientais e sociais, enmascara fortes intereses económicos nos que están involucradas empresas tecnolóxicas, industrias farmacéuticas e compañías de seguros médicos. O cancro, cunha prevalencia crecente nunha poboación cada vez máis nova, é o indicador evidente de que a contaminación causada polo industrialismo non só extermina a rica diversidade de especies animais e vexetais que póboan o planeta, senón que aféctanos a nós, como organismos vivos parte do ecosistema que nos proporciona cobixo e do que dependemos. Fronte a un enfoque verdadeiramente preventivo, que supoñería desmantelar un modo de producción tan letal para a vida, instáurase unha nova mentira: o cancro é un risco que reside dentro de nós. A súa detección por medio de artefactos cada vez máis caros e sofisticados (falsamente chamada “prevención”), a inmensa cantidade de fondos públicos que van parar á investigación xenética, son só a punta do iceberg dos intereses do capitalismo global por ocultar, con mentiras, que é responsable directo da morte e da destrucción de millóns de seres, e por tanto, inimigo da vida. A avaricia que se agocha na médula deste disparate global entrana riscos aínda maiores: igual que a tecnoloxía nuclear, a tecnoloxía xenética pode xerar problemas impredecibles, a medio ou longo prazo, que non sexamos capaces de resolver e que non teñan volta atrás. Advertía Pérez Sedeño que a manipulación xenética supón a modificación dun sistema biolóxico, non dun sistema mecánico. A vida non é a nosa serva, e é incontrolable. O final atopamos de novo a falacia do dominio da natureza como promesa dun mundo feliz, a mentira da tecnoloxía como liberadora. A liberdade, como nos recordaba Oñate, está na acción humana, na praxe, ou non está en ningures.

Máis mentiras viven na fantasía capitalista. Tras longos anos de esclavitude brutal e servidume feroz, por fin, instáurase un reino de liberdade onde cada individuo é responsable do seu éxito e fracaso. O traballador ofrece no mercado a súa forza de traballo a cambio de salario, nun xogo basado no cálculo racional e na liberdade de decisión.

Pero sinalaba Garó que o cínico triunfador e a súa contrapartida, o parado culpable, forman parte da ideoloxía dominante. Ideoloxía que lexitima o capitalismo e inhibe a acción. A socioloxía contribúe a disipar o engano: Antía Pérez Caramés puxo sobre a mesa que a explotación económica capitalista dos seres humanos segue a producirse, non xa en remotas fábricas de lugares lonxanos, senón aquí, na nosa terra, mostrando a súa faz máis torva cando falamos dos máis deprotexidos: a poboación migrante. Confinados en nichos de traballo, sen oportunidades de mobilidade, sofren o acoso dobre das estructuras administrativas, ao servizo da economía, e do racismo alentado polos medios de comunicación. Mentres, os galegos vemos como as nosas condicións de vida e traballo se deterioran inexorablemente.

Galicia tamén vive sumida na néboa dos espellos de poder. Cuns medios de comunicación que propiciaron e aínda propician a pérdida da súa identidade, desarraigada das súas tradicións máis íntimas na súa fuxida cara o oropel capitalista, convertidos os seus vizosos montes nun monocultivo de eucaliptos, suxas as rías e os ríos por industrias e chapapotes, cuns políticos que alentan o emprego dunha lingua allea, esquecendo que o colectivo, fronte o individualismo capitalista, sempre formou parte do noso modo de estar no mundo, cunha memoria rota onde apenas quedan xa referentes propios, atopámonos na mesma encrucillada que o resto dos pobos do mundo.

A fin da historia é a derradeira falacia. Recordounos Bermejo, que os medios, unha vez máis voceiros da dominación, propagaron sen pudor por tódolos rincóns da Terra a imposibilidade de calquera tentativa de cambiar radicalmente a orde do mundo. Mundo que ten como límites inapelables o mercado, a tecnociencia e as democracias parlamentarias.

Deste modo chegamos á mentira máis fonda que palpita aínda segredamente no fondo do capitalismo: non se poden cambiar as cousas.

Garó falounos da crise de lexitimidade das estructuras vixentes porque é xa evidente que nin traerán xustiza, nin traerán beleza (basta con observar a degradación das nosas antaño fermosas paisaxes), nin traerán paz (vivimos nun Estado en guerra), nin traerán abundancia (o número de famentos crece e crece), nin traerán liberdade (non existe liberdade onde existe dominación). ¿Cómo segue en pé este monstruo que parece querer arroxarnos ós abismos nunha carreira absurda cara ningures? Cabalgando sobre enganos. Cabalgando sobre o medo e o terror. Cabalgando sobre o control dos recursos necesarios para a vida. Cabalgando, cando é necesario, sobre a forza bruta e a violencia.

Para concluir, volvemos ó principio. As cousas están cambiando. Pero os cambios poden ser tamén unha oportunidade. A oportunidade de facernos máis conscientes da nosa liberdade radical, que nada ten que ver con escolla entre opcións e cálculos racionais. Nas nosas mans está seguir aceptando unha posición sumisa e pasiva, ou despregar por fin a acción liberadora que transforme por fin a imaxe do mundo. Non temos o poder. Pero, como recordaba Ángeles Maestro, podemos conquistalo a través da loita política (moito máis profunda que escoller entre dous ou tres partidos) e a reinstauración da democracia. Estos son os tempos que nos tocaron vivir. Podemos decidir ser mero cemento morto en mans dun sistema nihilista sementador de inxustiza, fealdade, e falsidade ou intentar, unha vez máis, construir un mundo distinto. Só fai falla deixar de crer na derradeira mentira capitalista: que nada está nas nosas mans, e que non somos máis que animais cobizosos e egoistas que buscan a satisfacción inmediata das súas necesidades e caprichos.

Todos os relatos valiosos que nos legan os nosos antepasados dende todas as culturas do mundo afirman o contrario.

A publicidade, sen embargo, móstrase coma un xogo, unha verdade a medias ou unha completa farsa, nun rol aceptado polas dúas partes. O problema xurde cando esquecemos a podredumbre dunha mensaxe perigosa, un engano cruel, unha sibilina maneira de gañar a nosa atención e confianza mediante cores, música, e palabras fermosas, cal envoltorio impregnado de perfume, ocultando a usura parapetada tras mans cobizosas, mans que golpean o planeta sen defensa, grazas a imaxe de cativos brincando sobre ceos e paisaxes retocadas pola imaxinería tecnolóxica: edéns xa perdidos, irrecuperables. Eses anuncios martirízannos coas súas mentiras engalanadas de preocupación pola pobreza o cambio climático, as persoas…

E qué dicir da televisión e do cine, qué dicir que xa non saibades? A pasividade percorre os nosos músculos adoutrinando aos nosos fillos, terxiversando a nosa mente, obrigándonos a comportarnos como supporters ou personaxes dos programas do corazón. Insultos, desagravios, mal gusto, falta de intelixencia e sensatez, mentres eses pequenos homes e mulleres simbolizan os sonos dos máis novos, os modelos onde reflectirse, a tristura dunha madurez e futuro que esvaece diante da nosa lánguida e neutra mirada… Eles representan, cal actores, a medianía dunha sociedade que merece máis; prostitúen os principios e valores que non debemos perder, pero o capital sempre gaña, ou iso parece…

Os xornalistas Gustavo Luca de tena e Pascual Serrano cos seus relatorios enfocarán os ardides e miserias das medias verdades: desilusións dun gran circo que, por desgraza, xa fai tempo perdeu a súa maxia.

Hanna Arendt sostiña que a política era o lugar privilexiado para a mentira. Quizás por iso un estandarte da dereita, non fai motos anos aquí en Galicia, gritaba a viva voce: “Deixade a Política aos políticos”. Deste xeito os cidadáns son invitados a abandoarse na molicie da vida regalada e o resultado non pode ser máis nefasto. Aristóteles afirmaba que o ser humano é político por natureza. Non existen termos medios. A cidadanía e a política refírense, con termos diverxentes, aos mesmos referentes: nós. Polo tanto somos responsables do noso estado e tamén das súas institucións así como de quén nos goberna. Ese é o noso poder. Cando abandonamos esa inclinación, esa achega cultural, todo se corrompe pois moitos aprovéitanse do bostezo contaxioso entre homes e mulleres durmidas. Deste xeito xorden tétricos personaxes como o militarista e neoliberal: Milton Friedman, -premio nobel de economía, por certo,- para disuadir a cabezas “pensantes” como Thatcher, Reagan ou Bush, e incitalos a xerar crises e guerras -lede, por favor, a Naomi Klein- condenándonos a un maquiavélico estado de shock para divertimento e negocio das clases opulentas.
Mentres tanto, os traballadores regocixados nas comodidades dunha suposta clase media non viron, nos últimas anos, aproximarse o perigo letal e sen identidade chamado “os mercados”. Todos os avances en materia social e laboral corren o risco de minguar e aproximarse as condicións dun século atrás. A mesma sociedade do benestar atópase en apuros, xa que os mercados posúen armas que xa desexaría para si o propio Goebbles: os mass media e a publicidade, que sen reparos e abertamente, empregan a “pedagoxía”, é dicir unha educación dirixida a adoutrinar nenos co malsán propósito de convencernos do noso sino; o noso, e o das próximas xeracións. Que fan mentres os nosos políticos? É difícil dar unha resposta xa que a diverxencia é nimia. Entre a dereita e a esquerda, en occidente, as diferenzas son anecdóticas. Marcan as distancias sobre tenues matices aínda que camiñan da man no que se refire ao sometemento mercantilista.

E xa que falamos de mercados, preguntémonos: por qué está prohibido falar dun modelo económico alternativo? Quizás pola vinculación mendaz entre capitalismo e democracia. Lémbranos Rancière, que democracia significa o poder dos excluídos, dos que non contan, dos “ninguén”, dos que esixen a xustiza social e o interese común en contraposición aos interesados, oligarcas de calquera tempo, pasado ou presente. A democracia esixe cidadáns espertos, previdos contra o adormecemento traidor.
Cuestionémonos, por un instante, a crise. Se os culpables foron os especuladores financeiros, e dicir, os banqueiros e os grandes capitalistas co pábulo dos políticos e organismos ben coñecidos, como o Banco Mundial e o FMI (responsable de evitar crises, por certo) cómo é que eles saen beneficiados, e os traballadores as clases medias e baixas levan, novamente, sobre as súas costas a perda de dereitos e privilexios obtidos con suor e sangue? O gran problema é que o pobo, potencialmente capacitado para rebelarse ante tamaña inxustiza, atópase obnubilado polo circo mediático. E medroso ante a carga da responsabilidade familiar; indefenso, illado, e sen resposta social, acepta -como o gran capital desexa- o seu sino, renunciando á razón e á conciencia, pois sorprendentemente a conspiración ocorre a plena luz. Míntese (aos cidadáns) alí onde, en principio, pódese saber todo-, espetounos Koyré. Quizás deberíamos ter en conta esta última anotación.

Isabel Garó, Xose Luis Barreiro e Celso Sánchez Capdequí asumirán a responsabilidade de desmadexar a fábula da confrontación política, maculada por unha agochada demagoxia.

A tecnoloxía engalanada co seu ouropel irradia un fume hipnótico e cal opiáceo resúltanos imprescindible e desexable en case todas as facetas da nosa existencia. Defendémola porque cremos na súa inocencia, na súa neutralidade, mais non podemos escindir a tecnoloxía da finalidade coa que é xerada. A sociedade tecnolóxica é un sistema de dominación, vinculada ao adormecemento da nosa praxe. Compre preguntarvos: É o benestar social unha comida rápida deglutida diante dunha pantalla 3D, ou un logro social compartido e público? Os nosos dereitos xamais deberían ser escamoteados trala alienación dun consumismo procaz, dunha mensaxe transida pola falsa liberación; un infantil apego ao xoguete obsoleto nun curto período de tempo. O dominio do atomismo, o egoísmo da sociedade da desconfianza mutua, encláustranos nas nosas vivendas de 90 metros cadrados, con acceso ao mundo sen saír da nosa cova. Falamos con contestadores e véndennos tocomochos dende afastados cubículos, xente moi mal pagada, homes e mulleres fiscalizados por ventas case imposibles a incómodas e indignantes horas. A tecnoloxía debería instrumentalizarse cara a liberación dunha pesada e esgotadora xornada laboral, mais o seu uso cego constriñe a comunicación e modifica as nosas costumes, obrigándonos a unha dependencia insatisfactoria e empobrecedora.

E aínda non falamos do negocio agochado tralas grandilocuentes palabras, preocupacións envelenadas dende as altas instancias, na procura dunha modernización acelerada, en absoluto racional. Nós somos un exemplo: Segundo as administracións, os docentes sobran, os repetidores só aderezan a ratio de trinta alumnos, os espazos asignados aos departamentos convértense en caixas de mistos, apropiadas para as optativas de humanidades. O que non sobra son cartos para o material máis caro do mercado: ultraportátiles, canons, encerados dixitais, wifi… todo un carrusel tecnolóxico para mellorar a formación dos alumnos, segundo din os políticos de toda cor. Sen embargo, non desvelan o seu interese real. Marcuse, pola contra, advertía que a sociedade tecnolóxica é un sistema de dominación na que os produtos adoutrinan e manipulan, promovendo unha falsa conciencia feliz, inmune a súa falsidade. Estes produtos son accesibles a case tódolos individuos, polo que o adoutrinamento que conlevan deixa de ser publicidade, converténdose así, en modus vivendi.

Eulalia Pérez, Fracesc Llorens, Ramón Gil e Montserrat Boix adentraranse na falacia e na ficción desta alegoría virtual e alienante.

Orwell vaticinaba un futuro de dimensións apocalípticas no concernente a liberdade. Entre as características a ter en conta, nese mundo gobernado polo medo e as prohibicións, atopamos: o empobrecemento interesado da linguaxe, o baleirado conceptual e a reescritura da historia. Non é necesario esgrimir razóns cando os feitos non son analizados co rigor propio dunha perspectiva autónoma e crítica. A autonomía perdémola fai tempo cando lexislamos ate o infinito condutas que deberían rexerse pola cordura, reflexión e compromiso. Chega un momento no que os gobernos regodéanse no paternalismo máis insultante. A critica, pola contra, estámpase sen vergoña en cada un dos documentos que se nos presentan, máis carece de todo valor, xa que se minimiza na lección cotiá. Non esquezamos o desprezo que a sociedade materialista e mercantilista ten por todo aquilo que non cae baixo a fórmula da mercadoría. Aborrece a verdadeira crítica, pois podería transformarse nunha ferramenta extremadamente perigosa para cos seus intereses. Quizás, por iso, os políticos xogan co noso sistema educativo, modificándoo cada catro anos e somerxéndoo na voluptuosidade dos informes, onde unha palabrería farragosa bota unha man á hora de eliminar esa arma punzante, que faría de nós individuos autosuficientes e capaces de esixir responsabilidades a todos eses titores paternalistas da nosa perpetua infancia.

O empobrecemento da linguaxe palpámola cada día na escola. Os rapaces odian os libros e o consumismo tecnolóxico non invita ao repouso e o pracer da lectura: arte da imaxinación, e da intelixibilidade informativa e formativa, por antonomasia. Á par, camiña o baleirado dos nosos conceptos fundamentais. Nocións como democracia ou liberdade, na boca dos nosos políticos, convértense en sons sen sentido, sentido que só adquiren no contexto da propaganda ou da publicidade máis soez. E que dicir da fraternidade, trocada vilmente en seguridade, medo… Terror xerado interesadamente en aras a perder o que realmente importa: a liberdade. Os silencios, a censura e as prohibicións tomámolos como algo lóxico xa que deste xeito a nosa tranquilidade é maior, non? Mais a seguridade, ven a significar -nin máis nin menos- espazo libre para os exércitos e as armas, para a guerra bendicida desde os estados demócratas, eliminando terroristas en Palestina, Iraq ou Afganistán; e perseguindo a democracia -dun xeito consensuado, iso si- en países empobrecidos como Libia. Koyré afirmou que só unha actitude crítica do pobo podería liberarnos da propaganda totalitaria. Evidentemente falaba dos fascismos e quizá teríamos que espertar do cándido sono e enfrontarnos as novas maneiras de sometemento popular.
Teresa Oñate, Antía Pérez e Nines Maestro desenredarán algúns fíos, do tecido enmarañado nos sofismas, deste labirinto chamado presente.

O venres contaremos coa presenza de José Carlos Bermejo, Luis Villares e Henrique Costas. A temática elixida obríganos a lanzar unhas cantas preguntas ó aire: Estamos ante o fin dos tempos? A realidade dos feitos é inmutable? Hegel afirmaba que a Filosofía só pode admitir como necesidade absoluta, a meta da Historia, unha finalidade desenvolta cal providencia divina. O Estado é o único que posúe Historia e os seres humanos só representan medios prescindibles, a través dos cales, aprovéitase a razón para se realizar como Estado dominante, unha realización do Espírito Universal.

En boca de moitos a expresión predilecta ven sendo “¡Éche o que hai!”. Tómase coma unha verdade indiscutible da nosa época, un feito incontrovertible, ante a cal, só un tolo podería rebatela. Esta mentira engádese a outra peor: “A ideoloxía esta morta” ou “Todos os políticos son iguais, ningunha idea merece a pena”. Comecemos xa a derribar as mentiras do capitalismo, como a de que todos temos un prezo. ¡Non estamos en venta xa que non somos mercadoría! Esquecemos, quizás, todas as mortes, sacrificios e loitas, das xentes que crían na posibilidade dun cambio na historia. Algún deses heroes son coñecidos, a maioría non teñen nome, mais as achegas acadadas na xustiza e dereitos humanos non poden ser desestimadas sen máis. Marx negou a premisa maior contra Hegel e defendeu a posibilidade do cambio, xa que o ser humano non é un ser pasivo senón activo, e a súa praxe permitiralle proporcionar un xiro xustificado ao temón do tempo. A realidade precisa das contradicións e das revoltas necesarias, e nós transformámonos nos artífices, no loitador máis numeroso das clases antagonistas. É sorprendente observar como, hoxe en día, sempre pertencemos a grupos enfrontados como brancos e negros, homes e mulleres, ateos e relixiosos, occidentais e asiáticos, pero a antítese de clase desapareceu. Todos somos -parece ser- clase media e nesa miscelánea pérdese a diferenza esencial: ricos e traballadores, oligarcas e proletarios.

Isto non é o que hai, senón o que nós permitimos. A toma de conciencia da nosa realidade e das posibilidades de cambio definen a un ser maior de idade, kantianamente falando. E tampouco deixaremos que o estado, as súas institucións, ou os dereitos inalienables sexan abelorios sen valor, para quen os considera simples mercadorías. Debéronse a unha construción conxunta, e polo tanto defenderémolas ante o laissez-fair (deixar facer) do capitalismo obsceno. Outro mundo é posible, e sobre iso Samir Amin terá moito que dicir.

Antes de rematar, non podemos esquecer dous hitos: Hai dúas semanas, o 14 de Abril, conmemoramos una data histórica para este Estado, una data na que moitas Reformas revolucionarias, naquel intre, conlevaron un progreso social até de agora indiscutible. Hoxe, 25 de Abril, levamos no noso peito aqueles cravos honrados polos nosos irmáns lusos, cravos que nos obrigan a continuar loitando contra a interesada sinrazón do poder dominante.

Nestas xornadas, invitámosvos a reflexionar e a debater sobre a mentira, empregando a filosofía como arma eficaz, reclamando así a súa relevante presenza nunha sociedade pobre en análises críticas, conformista, e medrosa ante a voracidade duns mercados lúgubres, cal marea negra. Só a razón pode iluminar as sombras funestas da aparencia. E remato con Nietzsche: Sen dúbida menten coa boca, pero coa face que enseñoran, continúan amosando a verdade. Grazas.

>> Listaxe de matriculación

PRESENTACIÓN

Concelleira de Cultura do Concello de Pontevedra, Vicerreitor da Universidade de Vigo, Subdirector Xeral de Caixanova, Decano do Colexio de Avogados, Director do Parador de Pontevedra, compañeiras e compañeiros: boas noites e grazas pola vosa presenza.

Chega o momento das Conclusións da 27ª Semana Galega de Filosofía. Para os membros da Aula Castelao de Filosofía a Semana non dura os 5 días que aquí aparecen ante o público, senón que é un programa que dura todo un ano. Un ano que comezou pouco despois da 26ª Semana, no 2009, coa valoración do que foi a Semana, o que alí ocorreu, o que se conseguiu, e coa decisión do tema para a presente edición. Podedes facervos cargo da cantidade de traballo previo que encetamos a partir de aí, un traballo máis ou menos escuro, cheo de tenteos, intentos, cabos soltos, ata que o traballo vai callando e por fin chega o momento de lanzarse ao definitivo xuízo do público. E aínda máis, podedes estar seguros que estas Conclusións apresuradas non son máis que o punto de partida para a autovaloración que a propia Aula fai despois de cada Semana, sempre coa dose de autocrítica necesaria para tratar de mellorarse.

Xunto ás institucións e autoridades antes mencionadas, queremos expresar o noso agradecemento aos distintos relatores da Semana, aos autores das Comunicacións recibidas e publicadas, e en fin a todas e todos as asistentes á Semana que vindes expresando a vosa fidelidade ás propostas da Aula Castelao, e que seguides a facer posible a celebración dun acontecemento filosófico tan relevante coma este, a nivel non só de Galicia senón no conxunto do Estado. Así que agradecemento, e tamén ledicia por voltar cada ano á hospitalidade da cidade de Pontevedra, unha cita para o reencontro, para o enriquecemento intelectual, e para o medre das relacións humanas e de amizade.

Non quixera deixar pasar a ocasión destas Conclusións sen facer referencia ás actividades levadas a cabo pola Aula Castelao neste último ano: refírome especialmente ás Xornadas sobre Xéneros na Arte, en colaboración coa Universidade de Vigo, que tiveron lugar entre o 9 e o 11 do pasado decembro; e ao posicionamento crítico da Aula diante das bases do novo decreto sobre o galego no ensino, que seguindo nisto a mesma liña que as principais institucións culturais do país (Real Academia Galega, Consello da Cultura Galega, e agora tamén o Consello Escolar de Galiza) elaboramos no pasado mes de xaneiro, e que foi lido aquí na sesión inaugural do luns. Sen dúbida no eido lingüístico foi un ano de regresión, mais tamén de reafirmación da conciencia de país para moitas asociacións e persoas. A lingua galega é a voz da cidadanía galega, e as nosas institucións non poden deixar de oíla. Así que por diante aínda quedan batallas, e unha longa tarefa de resistencia.

A desprotección do idioma galego é un outro elemento de tirantez coas autoridades educativas galegas, que se ven a engadir ás dificultades crecentes tanto para a homologación da asistencia do público en horas de formación como para as concesións de permisos de asistencia para esta actividade. Desde logo que sería de desexar ter unhas relacións máis fluídas e fructíferas coa Consellería de Educación e Ordenación Universitaria da Xunta de Galicia, e conseguir un apoio máis decidido da administración educativa ás posibilidades de formación do profesorado, e da propia cidadanía; mais temémonos que con precedentes como o ocorrido co Seminario Permanente de Filosofía en Vigo, que tal e como se expuso aquí durante a Semana está vendo seriamente dificultado o seu traballo por parte desa mesma administración educativa, despois de tantos anos dunha laboura do Seminario Permanente de Vigo tan estimulante, con tal precedente as perspectivas futuras de colaboración antóxanse cheas de dificultades. Pero nós estamos por solventalas, por avanzar nas relacións institucionais mais desde logo sen perder a independencia crítica e sen renunciar aos obxectivos fundacionais da Aula: a renovación pedagóxica, a galeguización do ensino, o impulso á participación cívica. Estamos por contribuir á formación filosófica desinteresada do público que se queira achegar ás nosas propostas.

FILOSOFÍA E ECONOMÍA

A Aula Castelao de Filosofía sempre estivo por pensar os problemas do presente a través da filosofía, na súa dimensión crítica e transformadora. Dese pulo mantido de xeito bastante insólito durante xa 27 anos xurdiron conferencias, ciclos, publicacións, dossieres de prensa, unha páxina WEB, unha cantidade inxente de arquivos con documentación, datos fichas, presentacións, todo iso nucleado en torno á actividade principal que sempre consistíu en organizar, moitas veces contra vento e marea, e sen faltar nunca á cita, a Semana Galega de Filosofía.

Na Semana Galega de Filosofía sempre se tratou de confrontar a filosofía máis ou menos académica coa realidade social, baixo o convencemento de que era –e é– preciso desprenderse dun pensar estático, a-político e a-histórico, e asumir que a filosofía sempre se dá nun contexto social, económico, e tamén vital, e que a propia realidade é histórica, conflictiva e contextual. Dentro deste mesmo plantexamento, en continuidade con él, a Aula Castelao de Filosofía está inmersa dende hai 2 anos nun proceso de renovación principalmente de carácter xeracional, con novas incorporacións procedentes de ámbitos variados, da filosofía pero tamén da arte, a filoloxía, o periodismo. Así que despois das diversas etapas e ciclos pasados pola Aula, dende a 26ª Semana do ano 2009 adicada á educación iniciouse unha nova andaina que agora, no 2010, está a continuar co tema que nos ocupou aquí esta 27ª Semana, as relacións entre FILOSOFÍA E ECONOMÍA.

Sobre este tema, procuramos reproducir o triple enfoque que configura e estructura xa clásica das Semanas:

I) Nas sesións de mañá presentamos unha perspectiva teórica xeral da economía, e pretendemos unha aproximación na que se poideran constatar as confluencias e diverxencias entre enfoques diversos. O epígrafe común era “Análise crítico da economía”, e dentro del tivemos ocasión de asistir a 5 achegas ben diferentes: a xenealoxía do economicismo que presentou a Catedrática de Antropoloxía Paz Moreno Feliu como unha “historia ficticia do liberalismo económico”; o significado e as causas da discriminación por razón de xénero no mercado de traballo por parte da Doutora en Economía Coral del Río Otero; as propostas do ecosocialismo segundo o filósofo franco-brasileiro Michel Löwy; a alternativa do altermarxismo segundo o filósofo francés Jacques Bidet; e a perspectiva da cidadanía dende o republicanismo e a súa confrontación co liberalismo por parte do filósofo e profesor de Ciencias Políticas e Socioloxía Andrés de Francisco.

Cremos que o epígrafe “Análise crítico da economía” foi cumpridamente abordado por estas achegas que se ben respondían a un propósito de pluralidade, acabaron por mostrarnos unha confluencia nun aspecto fundamental: o carácter fortemente ideolóxico da idea dun mercado autorregulado, e non digamos dun mercado que se pretende regulador dos outros aspectos da vida social; así como tamén da consideración da economía como unha esfera autónoma respecto da política e da moral, como se as forzas económicas fosen divinidades inaccesibeis ou forzas naturais ingobernabeis, e non produtos históricos da acción humana desenvolvida no marco de determinadas relacións de poder. Esta é pois a primeira conclusión relevante que podemos tirar da Semana: se lle chamamos “economicismo” a esa autonomía do económico, á subsunción de todas as esferas da vida social baixo criterios económicos, entón o economicismo é a ideoloxía propia do capitalismo, e cumpre as funcións de encubrimento, de mistificación, e tamén de misterio, que trata de xustificar unha determinada orde das cousas ao situala alén das capacidades humanas de intervención. A economía como ideoloxía na fase neo-liberal do capitalismo, ou como a nova teoloxía do tardocapitalismo. O periodista Antonio Baños Boncompain foi quen apuntou a esta idea: “a economía sostense porque moita xente cre nela” –como dicía Wittgenstein a propósito da aritmética.

A profesora Moreno Feliu desvelounos algúns compoñentes da ficción ideolóxica do liberalismo económico, da man do libro “A grande transformación” de Karl Polanyi. Polanyi descobre un paradoxo no mito do funcionamento auto-regulado da economía, e é que nen sequera o laissez faire foi posible sen unha decidida intervención estatal. Pero unha intervención estatal destrutora do modelo productivo campesiño, espoliadora e mesmo “etnocida”, cunhas consecuencias de desestruturación social e atomización comparabeis aos etnocidios dos pobos indíxenas provocados pola expansión colonial e pos-colonial (é dicir, global) do capitalismo. Esta é unha segunda conclusión importante: a economía non existe como unha esfera autónoma senón que está “embebed” (incrustada) no conxunto da orde social, e a hipóstase da economía atenta contra a propia estabilidade e estrutura da sociedade. Con talante provocador Boncompain afirma simplemente que “a economía non existe”, pero desde logo o que sí existe son os efectos negativos do economicismo e do atomismo social na vida cotiá, na desmovilización política, na privatización dos servizos públicos, nas empresas, na educación, na cultura…En todos este eidos asistimos a unha privatización xeral da existencia que atenta contra as posibilidades transformadoras da realidade social.

Outro ámbito no que podemos comprobar as consecuencias da mercantilización da vida é no tocante á discriminación das mulleres no mercado laboral, que analizou Coral del Río. A ciencia económica ten recurrido a distintas teorías para tratar de explicala (a división “natural” do traballo, as preferencias racionais das propias mulleres, a segregación ocupacional), pero tense a impresión que todas elas teñen ese mesmo compoñente ideolóxico das metodoloxías individualistas que naturalizan as relacións de desigualdade e que pechan os ollos ante os determinantes estruturais dos problemas. A discriminación das mulleres está fondamente instalada nas estruturas non só económicas senón tamén mentais de moitos homes e mulleres, ten razóns poderosas nos beneficios empresariais que conleva, e a súa orixe última remítenos á conformación patriarcal da sociedade.

A análise racional da realidade económica non é moi alentadora, pero como fixo Michael Löwy retomando a coñecida idea de Gramsci, o pesimismo da razón hai que confrontalo co optimismo da vontade. Löwy aplicou isto á problemática ecolóxica, que sen dúbida foi unha das constantes que foron reaparecendo ao longo da Semana: o decrecemento según Joaquín Sempere, a pegada ecolóxica de Galiza según Martín Palmero. A polución, o quencemento global, o cambio climático auguran unha crise ecolóxica máis profunda e drástica que a crise financeira e económica. Ao decir de Löwy estamos nunca nova era xeolóxica, o “antropoceno”, no que a man humana é quen de alterar os condicionantes climáticos, e facelo nun sentido imprevisibel potencialmente –realmente– catastrófico.

Mais non podemos responsabilizar á acción humana xenérica dese proceso, senón que obedece a unha configuración histórica ben concreta: trátase do capitalismo nos últimos 150 anos, a súa lóxica perversa, a pretensión dun crecemento ilimitado, que nos últimos 30 anos de capitalismo neo-liberal se multiplicou a agravou ata o punto de que os Estados de Benestar construidos en Europa despois da Segunda Guerra Mundial poderíanse mudar nunha efémera excepcionalidade histórica.

O rexeitamento desa pretensión do crecemento a toda costa é unha das ideas máis escoitadas na Semana: a crítica da ideoloxía do crecemento ilimitado, e do consumismo que se deriva dela.

Sabemos que o crecemento ilimitado é un imposible físico, material, medioambiental. O malo é que se nos propoñen como solucións simples medidas técnicas que recaen na mesma lóxica perversa. Fálasenos da enerxía atómica ou do bioetanol como alternativas enerxéticas sen facer un cálculo comparativo entre beneficios e perxuizos, ou de acordos políticos de reducción de emisións que non dan lugar a reduccións efectivas mínimamente significativas, e que axiña se converten en papel mollado (pensemos no recente Cumio de Copenhague).

As solucións non son fáciles mais ¿cando o foron? Seguramente non son posibles cambios drásticos, pero sen dúbida coa resignación non se dan pasos nen sequera pequenos en ningunha dirección distinta ao desastre. Pensemos que as únicas batallas perdidas son precisamente as que non se libran, e agardemos que para fuxir da capitalismo non haxa que fuxir ata a lúa ou ata Marte, como parece que prevén algúns plans secretos do Pentágono en caso de inhabitabilidade da Terra.

Nas dúas últimas sesións de mañá asistimos a moi distintos corolarios políticos desa mesma crítica do neo-liberalismo que sobrevoou a Semana: por un lado unha crítica interna ao marxismo que Jacques Bidet denomina “altermarxismo”, unha reflexión sobre a dinámica da sociedade moderna que descansa sobre o mercado e tamén sobre a organización de clase. Mercado e organización son as dúas fontes da nosa razón común, mais esta vólvese contra de nós, e nós volvémonos mercadorías, monicreques. A cuestión é saber cómo podemos liberarnos a traveso dunha loita democrática política e cultural, que puidera domesticar ises dous monstros e poñelos ao servizo da natureza e, dentro dela, dos seres humanos.

Igual que no campo da relixión o home fabrica divinidades e adóraas, no mundo capitalista o produtor adora ao produto e convértese el mesmo nun produto máis: é o feiticismo da mercadoría xa denunciado por Marx, non importa o que es senón o que tes. Bidet distinguíu tres tipos de partidos nos sitemas capitalistas: o dos propietarios ou clase dominante, o dos “competentes” (mandos intermedios, intelectuais…), e o comunismo sería a forza política da “clase fundamental”, aínda non organizada (artesáns, campesiños, traballadores, empleados, funcionarios, inmigantes…). A ista “clase fundamental” pídelle que se alíe, en posición hexemónica, co partido dos competentes en contra dos patróns e accionistas, é dicir, do partido dos propietarios. O altermarxismo adapta o pensamento marxista ás condicións da mundialización económica, e reintroduce o debate sobre o comunismo.

O outro corolario político presentóunolo Andrés de Francisco, como unha crítica ao liberalismo dende o republicanismo cívico. A cidadanía democrática só se pode construir nunha comunidade política na que todos os seus membros se poidan considerar igualmente libres, pero o capitalismo mundializado, aliado co liberalismo económico, traballa en contra dese ideal, e contén un proxecto de despolitización no que a vida política queda baleirada de contido e reducida ao dominio dos intereses económicos. Os estragos sociais do neo-liberalismo devólvennos a unha atomización que nega a moitos seres humanos a condición real de cidadáns. A relación capital-traballo non é unha relación libre no sentido republicano, pois é unha relación asimétrica na que se dan posicións de dominio. A liberdade precisa dunha “liberdade igual”, é dicir, da igualdade, e tamén da virtude cívica do autogoberno e a participación, para darlle un contido positivo á propia liberdade. Máis alá do homo economicus, é preciso recuperar a centralidade do homo politicus.

Mito da autonomía da economía; a economía como sistema de crenzas; crítica do crecemento ilimitado; necesidade dun optimismo da vontade para implementar as loitas sociais e políticas que poidan confrontarse aos perigos dun avance da civilización cara ao abismo e a catástrofe: eis as liñas principais das sesións máis propiamente teóricas.

II) Nas sesións de tarde pretendeuse contribuir á análise da “Situación socioeconómica de Galiza”. Houbo distintas aportacións que compartiron un carácter maís técnico e axustado aos contextos propios, e tamén ás metodoloxías estadísticas.

O economista Xavier Vence evidenciou a crise do neo-liberalismo en Galiza como un caso particular dentro da crise xeral dun modelo social e económico, do que a actual crise financiera e económica non é máis que un síntoma. Crise inmobiliaria, crise financiera, bursátil, bancaria, alza dos prezos do petróleo, recesión, caída dos salarios reais e dos niveis de vida nos países ricos, mentres nos países pobres exténdense a fame, a desnutrición e a violencia: Todos eles son aspectos dunha crise do modelo social que expresa o fracaso do modelo neo-liberal. Unha crise que ten a particularidade de afectar tanto ao corazón do sistema (a hexemonía norteamericana) como ás súas marxes periféricas. Neste sentido, a situación en Galicia podería parecerse cada vez máis ás problemáticas sofridas nos países que aínda mal-chamamos “en vías de desenvolvemento”.

¿Cómo saír desta crise? “O problema non está nos que se saltan as regras do xogo e a legalidade vixente, senón que o problema está nas propias regras do xogo e na legalidade vixente”, dixo Xavier Vence. O sistema financeiro ten que deixar de ser quen marque as regras do xogo; as finanzas teñen que se subordinar ás necesidades sociais; son necesarios impostos maiores para as grandes fortunas, así como maiores cotas de aforro e maiores ingresos para a maioría. A envergadura da crise non permitirá saír dela con parches e pequenas medidas, senón que se impón a necesidade dun modelo alternativo.

Unha das receitas que se propón ás veces para combater a crise recurre ao concepto de “sustentabilidade”. É unha obviedade no sentido xenérico, pero o concepto require ser expurgado do compoñente mediático que o leva a ser hoxe un eslogan tanto electoral como comercial. O economista Martín Palmero presentou os cambios na significación do concepto, que se foi deslizando dende o puramente ambiental ata unha significación máis política e institucional. A solidariedade, a globalidade, a transversalidade, a equidade, a xustiza son criterios que sirven para definir o que hoxendía debe entenderse por sustentabilidade; e un deses índices de sustentabilidade é o da pegada ecolóxica. Martín Palmero analizou os condicionantes da pegada ecolóxica galega, moi por riba da media mundial, na que incide un alto nivel de consumo de combustibles fósiles, producido entre outras causas por un sobredimensionamento do transporte por carretera.

O proceso de modernización económica capitalista tivo, e ten, un efecto devastador sobre o agro galego: despoboamento rural, depreciación dos produtos agro-gandeiros, colonización externa das redes de distribución, ruína e peche de moitas explotacións. A sindicalista Lidia Senra presentounos tal panorama, ao que se ven a engadir a distinta relación que homes e mulleres manteñen con esa probemática, que está a ser máis agresiva para as mulleres do agro. Os modelos patriarcais que son reforzados cos efectos da crise. E o paradoxo é que nun país de abundancia agro-gandeira sexamos dependentes no sector da alimentación.

Pálpase o asombro ante a pasividade da xente. Como dixo Boncompain, é extraño que ninguén asalte un banco. Tamén se dí que en grande medida a situación contense pola extensión da economía mergullada sobre a que nos falou o antropólogo Ubaldo Martínez Veiga. Outra vez atopámonos coa presenza relevante no noso país dun sector de actividade económica que parece máis propia de economías terceiromundistas, e que actúa de colchón que suaviza as tensións sociais. A correlación entrre paro e poboación inmigrante, por exemplo, é un factor decisivo a ter en conta na evolución próxima das perspectivas sociais.

E pechamos a perspectiva galega cun repaso que cremos necesario á unha parte da nosa memoria histórica, relativa ao movemento obreiro e sindical no tardofranquismo e na transición, da man dos historiadores Dionisio Pereira e Bernardo Maiz.

III) Nas sesións de noite afrontamos unha visión o máis aberta e multidisciplinar posible, nesta caso baixo o epígrafe “A mundialización a debate”. O factor clave aquí cecais sería o asombro. Os mundos, as diferentes claves, as paisaxes pouco exploradas.

A sindicalista sueca Pye Jakobson presentounos unha crítica da ocultación do discurso sobre o sexo, do seu falseamento. Vivimos moitas veces en “zonas de sombra”. E falamos por outros, negándolles o dereito a falar por eles mesmos. En referencia ás traballadoras do sexo, Pye Jakobson dixo: “Falamos moito das prostitutas, pero non se fala con elas”, usúrpase a súa voz. Así que ela ilustrounos con frases de traballadoras sexuais que falaban por sí mesmas e poñían en primeira persoa esa voz silenciada, unha voz que falaba de aillamento e de estigma social, pero tamén da fortaleza de moitas mulleres.

Un tema recurrente foi o da necesidade de combater o consumo excesivo, ou mellor, a conversión do consumo nunha necesidade social (“consumo tantálico”, según Boncompain). Fronte ao poder pseudo-teolóxico, pseudo-científico e pseudo-máxico da “econocracia”, o mesmo Boncompain opuxo a estratexia crítica do “econo-pop”, para coincidir aí co sociólogo Joaquín Sempere nunca crítica radical dos efectos perversos da publicidade.

O mesmo Sempere ampliounos o tema do decrecemento, que está no centro dos debates sobre o exceso do consumo e os límites do crecemento. A previsible degradación ecolóxica debe levarnos a unha reflexión sobre os niveis de consumo e incitarnos a un cambio de hábitos, apuntando a novos modelos sociais e tamén a novos modelos de felicidade.

Mais para procuralos sempre xurde o mesmo interrogante: ¿Qué facer? Michel Löwy, Jacques Bidet, Joaquín Sempere e Arcadi Oliveres coincidiron na necesidade de perseverar nas pequenas accións, que por acumulación ou mutación poden acabar en grandes cambios e contribuir á necesaria transformación social. É preciso exercer a responsabilidade persoal a través do consumo, pero tamén organizarse, ter propósitos asequibles e actuar.

Trala crise financeira agromou a crise económica, e tras desta vemos aparecer crises máis fondas aínda, ecolóxica e social. ¿Qué papel lle pode quedar á política, cando por todas partes vemos que está ao servizo do gran capital? A ver se na clausura Xosé Manuel Beiras nos da dende o seu compromiso e a súa praxe un pouco de luz. Pois o concepto de revolución que Marx pensou aínda está por realizar, como a esperanza dos sen esperanza de Walter Benjamín, ou o optimismo da vontade de Antonio Gramsci. Eis a tarefa aínda pendente da filosofía.

E FINAL

Deixarei paso a Xosé Manuel Beiras para concluir esta 27ª Semana Galega de Filosofía. Chegamos ao final, pero a Aula Castelao de Filosofía ten un longo traballo por diante. Haberá novos proxectos e novas Semanas, e agardamos que sigades apoiándonos coa vosa presenza e participación.

A Semana Galega de Filosofía debe seguir a ser un lugar para o pensamento e o debate, e un espazo para o compromiso co país. Pensamento, independencia crítica, vontade de intervención social, activismo vital e político: eis a nosa proposta de presente, e tamén de futuro.

Moitas grazas.

A “Aula Castelao de Filosofía”, unha asociación constituída por profesionais de distintos ámbitos do saber, que traballan nos eidos intelectual e docente por transformar Galiza nunha sociedade de cidadás e cidadáns libres e solidari@s, ante as Bases para a elaboración do decreto do plurilingüismo no ensino non universitario de Galiza que o goberno da Xunta vén de elaborar, quere manifestar o que segue:

1º A situación actual de acoso e agravio contra o idioma senlleiro e propio de Galiza, foi creada e dirixida por un sector da sociedade claramente marcado ideoloxicamente e polarizado partidariamente, interesado —dun xeito temerario— en fabricar un conflito lingüístico coa fin de extraer réditos electorais, desbaratando o anterior clima de consenso e diálogo social existente en Galiza ao respecto.

2º A suposta conculcación dos dereitos individuais defendida por ese sector baséase nunha vaga interpretación de corte neoliberal da liberdade individual, onde se esquecen ora o deber e o dereito de tód@l@s alumn@s a adquirir competencias lingüísticas indistintamente nas dúas linguas oficiais de Galiza ora, a existencia do dereito dos pobos a defenderen e protexeren a súa cultura propia.

3º Como resultado do anterior o actual goberno da Xunta de Galiza quere impoñer esta reforma no ensino non universitario, partindo dunha difusa e maliciosa percepción do uso das linguas en Galiza: baixo o pretexto da ecuanimidade, o borrador de decreto tenta equiparar a realidade sociolingüística do galego coa do castelán, e o que é peor, brincando cunha terceira lingua foránea, o inglés, nun groseiro exercicio de prestidixitación matemática que colocaría a lingua galega nunha posición aínda máis discriminada na escola.

4º O punto de partida da devandita reforma agocha a realidade sociolingüística do noso país, que teimosamente amosa a desigualdade do uso do galego fronte ao do castelán. Neste sentido é mester a continuación do implemento de medidas activas a prol da promoción da lingua galega no sistema educativo, tal e como se vén facendo de acordo coa normativa vixente.

5º Do mesmo xeito, queremos salientar o papel que ten a educación como formadora de cidadáns e cidadás libres e solidari@s, motivo que nos leva a rexeitar —por impertinente— a apropiación pola comunidade de pais dun dereito ou competencia do conxunto da sociedade. Esta apropiación confunde a educación cun servizo ofertado á elección privada dos consumidores, poñendo en perigo tanto, a solidariedade comunitaria entre a cidadanía como, a adquisición por cada alumn@ dos diferentes contidos imprescindíbeis para o desenvolvemento dunha conciencia crítica e autónoma.

Polo anteriormente exposto, a “Aula Castelao de Filosofía” solicita a paralización da actual reforma, desbotando o novo borrador de decreto sobre o galego no ensino, respectando así mesmo o actual Decreto 124/2007, de 28 de xuño de 2007, o Plan xeral de normalización da lingua galega e a Lei 3/1983, do 15 de xuño, de normalización lingüística.

En Pontevedra a 29 de xaneiro de 2010.

LISTAXE DEFINITIVA DE MATRICULADOS (511)

DATA 3 ABRIL 2010 (por orde alfabética)

Ollo! Calquera reclamación debe facerse por email (aula@aulacastelao.com) antes do mércores 31 de marzo.

Lexislación: Circular Nº 3/98 da Dirección Xeral de Ordenación Educativa e F.P.

En ningún caso é posíbel a matrícula no Auditorio de Caixanova durante a celebración da Semana.

COMUNICACIÓNS

Miguel Ángel Martínez Quintanar e Luís G. Soto

Algunhas superficies de inscrición do capital: biopoderes, biopolítica e espectáculo.

Francisco Conde Soto

Plus-de-gozar: a crítica de Jacques Lacan á plusvalía marxista.

Juan J. F. Mayer Garea e Mercedes Pazos Pardos

A evolución do concepto de usura. Da súa orixe ao pensamento medieval. Unha aproximación ético-económica.

Ana María Velo Barreiro

Das orixes da globalización ata a situación actual.

Fco. Xavier Irisarri Vázquez

Do fin da historia de F. Fukuyama ao fin da economía?

José Cores Torres

Suxerencias para saír da globalización

Alexandre Xavier Casanova Domingo

Abundancia permanente baseada na filosofía.

Manuel A. Fortes Torres

Economía e filosofía na construcción do home moderno.

Federico Limeres Arias e Monserrat Lorenzo Díaz

Espírito de xeometría e teoría ética. Un diálogo.

Beatriz Leal Riesco

Bamako, de Abderrahmane Sissako ou o necesario xuízo de África ao FMI e ao Banco Mundial

Beatriz Leal Riesco

Diferentes olladas? Realidade migratorio no cine contemporáneo: Fatih Akin e Tony Gatlif

Xa podes ver aquí o programa da XXVII SGF: Filosofía e Economía.
Do 5 ao 9 de abril de 2010, no Auditorio de Caixanova de Pontevedra.

Filosofía e economía

Filosofía e educación

EN APOIO DE AMINETU HAIDAR, EN DEFENSA DA DIGNIDADE DOS POBOS
A loita pola vida de Aminetu Haidar. A loita pola autodeterminación do pobo Saharauí.

Mentres os portavoces dos gobernos de España e Marrocos defenden os seus intereses xerando ruído, mentres buscan conservar as súas alianzas e, á vez, desviar as súas responsabilidades cara ao outro. Aminetu Haidar vainos contando a verdade, cunha lucidez e unha coraxe imbatibeis.

Aminetu Haidar expresa con absoluta rotundidade o papel de cómplice necesario do goberno español nesta situación que ameaza con terminar en traxedia, cando denunciou que a actuación de Moratinos só pretende dilatar o camiño claro do que é unha violación flagrante dos Dereitos Humanos, do Dereito Internacional, do Pacto Internacional de Dereitos Civís e Políticos, asinado tanto por España como por Marrocos, e que establece que ninguén poderá ser arbitrariamente privado do dereito a entrar no seu propio país, aínda que sexa un país ocupado ilegalmente (como é caso do Sahara), e mesmo as resolucións da ONU a prol do dereito a garantir o DEREITO Á AUTODETERMINACIÓN DO POBO SAHARAUÍ, o mesmo que temos todos os pobos que arelamos teren a nosa propia SOBERANÍA NACIONAL .

Aminetu defende coa súa actuación a súa dignidade persoal que, á súa vez, esíxelle un compromiso innegociable coa liberdade do seu atormentado pobo, porque son xa 34 anos de vergoñenta, violenta e ilegal ocupación marroquí os que sofre o pobo saharauí. Ocupación que foi denunciada por sucesivas resolucións de ONU e que non logrou o recoñecemento de ningún país do mundo, mais no país ocupante practícase o desterro, a tortura, e o encarceramento sistemático dos resistentes saharauís ante a indiferenza das potencias occidentais, nomeadamente o Estado Español, antigo estado colonizador.

Agora mesmo hai 7 activistas saharauís: Ahmed Alnasiri, Brahim Dahane, Yahdih Ettarouzi, Saleh Labihi, Dakja Lashgar, Rachid Sghir e Ali Salem Tamek encarcerados en Marrocos por visitar os campos de refuxiados en Tinduf e aos que un tribunal militar impútalles cargos que poden chegar, de ser condenados, á pena de morte. Por non falar dos milleiros de persoas represaliadas polo réxime monárquico marroquino.

Conmovidos polo exemplo de coherencia persoal desta loitadora saharauí, pero profundamente preocupados pola súa vida, esiximos ás autoridades españolas e marroquís, responsábeis da situación actual de folga de fame na que se atopa Aminetu Haidar, que lle permitan o regreso inmediato e sen condicións ao Aaiún (Sahara Occidental) e que apoien e defendan a xusta reivindicación do dereito á autodeterminación do pobo saharauí, como corresponde ás súas responsabilidades como potencia colonizadora até o abandono das súas responsabilidades no 1975 coa complicidade de Franco e Juan Carlos I,

Temos que ampliar coas forzas sociais, políticas e sindicais máis representativas da esquerda, no noso país, unha nova campaña unitaria pola defensa dos dereitos humanos e da libre determinación do pobo saharauí.

Galiza Decembro 2009

……………………………………………………………………………………….

Se o considerades oportuno, podedes enviar un fax, e-mail ou mesmo un correo ordinario co seguinte texto (vai en galego, francés,inglés e español) aos seguintes enderezos:

Embaixada de Marrocos
C/ Serrano 179, 28002 Madrid : 91 563 10 90 Fax : 91 561 78 87  correo@embajada-marruecos.es

MINISTERIO DE ASUNTOS EXTERIORES Y DE COOPERACIÓN

Dirección: Plaza de la Provincia, 1 – 28012 Madrid
Teléfono centralita: 91 379 97 00 / 91 379 83 00

Dirección: Edificio Torres Ágora. C/ Serrano Galvache, 26- 28033 Madrid
e-mail: buzonweb@mae.es

TEXTO

En apoio de Aminetu Haidar, en defensa da dignidade dos pobos, en apoio á loita pola autodeterminación do pobo saharauí.

Conmovidos polo exemplo de coherencia persoal desta loitadora saharauí, pero profundamente preocupados pola súa vida, esiximos ás autoridades españolas e marroquís, responsables da situación actual de folga de fame na que se atopa Aminetu Haidar, que lle permitan o regreso inmediato e sen condicións ao Aaiún ( Sahara Occidental) e que apoien e defendan a xusta reivindicación do dereito á autodeterminación do pobo saharauí, como corresponde ás súas responsabilidades ao Estado español, como potencia colonizadora até o abandono das súas responsabilidades no 1975.

En apoyo de Aminetu Haidar, en defensa de la dignidad de los pueblos, en apoyo a la lucha por la autodeterminación del pueblo saharaui.

Conmovidos por el ejemplo de coherencia personal de esta luchadora saharaui, pero profundamente preocupados por su vida, exigimos a las autoridades españolas y marroquíes, responsables de la situación actual de huelga de hambre en la que se encuentra Aminetu Haidar, que le permitan el regreso inmediato y sin condiciones al Aaiún ( Sáhara Occidental) y que apoyen y defiendan la justa reivindicación del derecho a la autodeterminación del pueblo saharaui, como corresponde a sus responsabilidades, en concreto al Estado español, como potencia colonizadora hasta el abandono de sus responsabilidades en 1975.

In support of Aminetu Haidar, in defence of the dignity of the peoples, in support to the fight by the self-determination of the saharaui’s peoples.

Affected by the example of personal coherence of this fighter saharaui, but deeply worried by his life, urged to the Spanish and Moroccan authorities, responsible of the current situation of strike of hambre in which find Aminetu Haidar, that allow him the immediate return and without conditions to the Aaiún ( Occidental Sahara) and that support and defend the fair reivindicación of the right to the self-determination of the saharaui’s people, as it corresponds to his responsibilities, in concrete to the Spanish State, as colonialist power until the abandonment of his responsibilities in 1975.

À l’appui d’Aminetu Haidar, en défense de la dignité des peuples, en appui à la lutte par l’autodétermination du peuple saharaui.

Affectés par l’exemple de cohérence personnelle de ce lutteur saharaui, mais profondément préoccupés par leur vie, nous exigeons des autorités espagnoles et marocaines, responsables de la situation actuelle de grève de faim où on trouve Aminetu Haidar, qui permettent le retour immédiat et sans condition à l’Aaiún (le Sahara Occidental) et qui soutiennent et défendent la revendication juste du droit à l’autodétermination du peuple saharaui, comme il correspond à ses responsabilités, concrètement à l’État espagnol, comme puissance colonisatrice jusqu’à l’abandon de leurs responsabilités en 1975.

Asinado:

Se tedes un pouco de paciencia, tamén se lle pode enviar a:

acreditaciones@mpr.es,
montas@un.org,
maciej.popowski@europarl.europa.eu,
llmdepuig@senado.es,
coepa.del@parliament.uk,
herta.daeubler-gmelin@bundestag.de,
epmadrid@europarl.europa.eu,
sonia.dona-perez@diplomatic.gouv.fr,
InfoDesk@ohchr.org,
dirk.debacker@consiliu.europa.eu,
eurobarometer@ec.europa.eu,
leonor.ribeiro-da-silva@ec.europa.eu,

Que corresponden a:

A Moncloa, Oficina de Ban Ki Moon (Naciones Unidas), Parlamento Europeo, Oficina do Parlamento Europeo en España, Nacións Unidas – Alto Comisionado de Dereitos Humanos, Consello de Europa, Comisión Europea.

Como sabedes é cuestión de copiar e pegar o texto e despois envialo polo procedemento que elixades.

NON CHEGUEMOS TARDE

ESIXENCIA DE RESPONSABILIDADES AOS GOBERNOS ESPAÑOIS E MARROQUÍ.

Autodeterminación para o pobo saharauí

-Mércores, 9 de decembro de 2009

“A muller real versus a muller ideal a finais do século XIX.”

Erika Bornay Campoamor

Profesora de Historia da Arte na Universidade de Barcelona.

-Xoves, 10 de decembro de 2009

“Mulleres artistas: outra mirada na historia da arte”

Lourdes García Vázquez

Profesora de Historia IES do Castro de Vigo

-Venres, 11 de decembro de 2009

“Intervencións feministas na(s) historia(s) da arte.”

Patricia Mayayo

Profesora de Historia da Arte na Universidade Autónoma de Madrid.

Erika Bornay Campoamor

Profesora titular de Historia da Arte na Universidade de Barcelona. Os seus traballos de investigación e os seus ensaios versan sobre a iconografía da muller na pintura. Os títulos que acompañan esta reseña son dabondo elocuentes. A súa experiencia na novela levouna a facer fición sen abandoar a reconstrución de contextos históricos e artísticos veraces e sempre cunha visión crítica. (“Los diarios de Fiona Courtauld.” La Tempestad, Barcelona 2002. “Las historias secretas que Hopper pintó.” Icaria, Barcelona 2009). Destaca tamén a súa colaboración en diarios: “El País”, “La Vanguardia”. É membro da “Asociación Nacional e Internacional de Críticos de Arte”.

Neste relatorio, “A muller real versus a muller ideal a finais do século XIX”, convídanos a falar do tema obxecto dos seus últimos estudos, que buscan dar unha explicación aos cambios na temática e na representación destes dous tipos de iconografía. O tema contextualízao historicamente para poñer de relevo que aspectos, que cambios sociais e políticos deron lugar a aparición dun tipo de muller real, que contraviña un ideal que só estaba no imaxinario masculino.

Obras publicadas sobre arte:

-Historia del arte del siglo XIX. Planeta, Barcelona 1988

-Aproximación a Ramón Casas a través de la figura femenina. Ausa, Sabadell 1992

-Cómo reconocer el arte del Neoclásico. Edunsa, Barcelona 1996

-Las Hijas de Lilith. La imagen de la femme fatale en el arte. Cátedra, Madrid 1990.

-La cabellera femenina. Un diálogo entre poesía y pintura. Cátedra, Madrid 1994.

-Las mujeres de la Biblia en la pintura del Barroco. Imágenes de la ambigüedad. Cátedra, Madrid 1998

-Arte se escribe con M de Mujer. Sd ediciones, Barcelona 2009

Lourdes García Vázquez

É profesora de Xeografía e Historia no IES do Castro en Vigo. A súa investigación céntrase na visión da historia da arte desde a perspectiva das mulleres artistas. É un traballo divulgativo, cunha finalidade didáctica, para formar conciencias críticas e promocionar a expresión artística como complemento imprescindíbel dunha educación global.

Patricia Mayayo

É profesora de Historia da Arte na Universidade Autónoma de Madrid. A súa investigación céntrase na historiografía feminista e na arte contemporánea. Con ela temos a oportunidade de repensar e reescribir outras posibles historias da arte, para poder chegar a ter unha visión completa da realidade artística, máis alá da evidente preponderancia masculina oficial.

Obras publicadas sobre arte :

-Louise Bourgueois. Nerea, Hondarribia 2002

-Historia de mujeres, historia del arte. Cátedra, Madrid 2003

-Frida Kahlo. Contra el mito. Cátedra, Madrid 2008

Os días 9, 10 e 11 de decembro de 2009, dentro da Programación de Outono da Vicerreitoría de Pontevedra da Universidade de Vigo, a Aula Castelao de Filosofía organiza as Xornadas Xeneros na Arte.

Lugar: Casa das Campás, Pontevedra. Ás 20:00 horas. Entrada libre.

Xabier Arakistain aka ‘Arakis’

Como estudoso da Arte e como comisario de proxectos expositivos ten unha especial inquedanza e empeño en mostrar a arte desde unha perspectiva de xénero. Pensa que o feminismo é a última e máis influínte vangarda do século XX. Por iso insiste en destacar a visión feminista da producción artística que se destacou como arte feminista desde os anos sesenta do s. XX. Trátase dun movemento artístico apoiado por un movemento social. Todo arte é política, e neste caso serviu de revulsivo para que se desmontasen todos os estereotipos sobre as mulleres e que deixaran de estar minorizadas socialmente. A arte feminista tenta cuestionar a orde social e como se constrúe esa representación dentro da orde social. Ve unha experiencia liberadora na arte feminista e no propio feminismo, porque da unha explicación moi lóxica de como está organizado o mundo, e destaca a súa intención transformadora contaxiosa.

O Centro Cultural Montehermoso de Vitoria-Gasteiz, segue unha liña clara dentro da súa programación para promover proxectos relacionados co desenvolvemento dunha historiografía da arte feminista no estado español. O seu director. Arakistain, falará desta liña de traballo que xurde da conxunción de arte, cultura e sociedade, e que segue unha orientación antielitista, achegando as artes á cidadanía, combinando artes visuais coa publicidade, a moda, a música…En definitiva, arte para a igualdade.

-Responsable do calendario do Salón de Exposicións da Fundazioa Bilbao (2001-2003).

-Comisario das exposicións de arte:

‘Transexual Express’ en Bilbao, Barcelona, Budapest e A Coruña (1999, 2001-2002).

‘Guerrilla Girls, 1985-2000.’ (2001-2003)

‘SWITCH on the power! Ruido y políticas musicales’ en Vigo, Gran Canaria e Victoria-Gasteiz (2006-2007)

‘Kiss Kiss Bang Bang, 50 pasos en 40 anos de arte e feminismo’ en Bilbao (2007).

-Moderador dos debates sobre ‘Arte e Feminismo’ mantidos nos Encontros Internacionais de Expertos en Arte Contemporánea na Feira ARCO en Madrid (2003-2005), de onde resultou o Manifesto ARCO 2005

-Director do Kulturunea ‘Montehermoso’ de Vitoria-Gasteiz dende o 2007

Erika Bornay Campoamor

Profesora titular de Historia da Arte na Universidade de Barcelona. Os seus traballos de investigación e os seus ensayos versan sobre a iconografía da muller na pintura. Os títulos que acompañan esta reseña son dabondo elocuentes. A súa experiencia na novela levouna a facer ficción sen abandoar a reconstrucción de contextos históricos e artísticos veraces e sempre cunha visión crítica. (“Los diarios de Fiona Courtauld.” La Tempestad, Barcelona 2002. “Las historias secretas que Hopper pintó.” Icaria, Barcelona 2009). Destaca tamén a súa colaboración en diarios: “El País”, “La Vanguardia”. É membro da “Asociación Nacional e Internacional de Críticos de Arte”.

Neste relatorio, “A muller real versus a muller ideal a finais do século XIX”, convídanos a falar do tema obxecto dos seus últimos estudos, que buscan dar unha explicación aos cambios na temática e na representación destes dous tipos de iconografía. O tema o contextualiza historicamente para poñer de relevo que aspectos, que cambios sociais e políticos deron lugar a aparición dun tipo de muller real, que contraviña un ideal que só estaba no imaxinario masculino.

Obras publicadas sobre arte:

-Historia del arte del siglo XIX. Planeta, Barcelona 1988

-Aproximación a Ramón Casas a través de la figura femenina. Ausa, Sabadell 1992

-Cómo reconocer el arte del Neoclásico. Edunsa, Barcelona 1996

-Las Hijas de Lilith. La imagen de la femme fatale en el arte. Cátedra, Madrid 1990.

-La cabellera femenina. Un diálogo entre poesía y pintura. Cátedra, Madrid 1994.

-Las mujeres de la Biblia en la pintura del Barroco. Imágenes de la ambigüedad. Cátedra, Madrid 1998

-Arte se escribe con M de Mujer. Sd ediciones, Barcelona 2009

Patricia Mayayo

É profesora de Historia da Arte na Universidade Autónoma de Madrid. A súa investigación céntrase na historiografía feminista e na arte contemporánea. Con ela temos a oportunidade de repensar e reescribir outras posibles historias da arte, para poder chegar a ter unha visión completa da realidade artística, máis alá da evidente preponderancia masculina oficial.

Obras publicadas sobre arte :

-Louise Bourgueois. Nerea, Hondarribia 2002

-Historia de mujeres, historia del arte. Cátedra, Madrid 2003

-Frida Kahlo. Contra el mito. Cátedra, Madrid 2008

Xa está aberto o prazo para enviar comunicacións. Prazo até o 31 de xaneiro de 2010.

Pontevedra, 2 de novembro de 2009

Estimadas compañeiras e compañeiros,

Desde a AULA CASTELAO DE FILOSOFÍA desexamos anunciarvos a próxima celebración en Pontevedra da XXVII SEMANA GALEGA DE FILOSOFÍA entre os días 5 e 9 de abril de 2010, co título de:

Filosofía e Economía

Como en ocasións anteriores, solicitamos o envío de COMUNICACIÓNS relacionadas coa temática mencionada, que serán publicadas nas datas de celebración da Semana, con vistas á ampliación e enriquecimento das posibilidades de debate.

As condicións que teñen que cumprir as comunicacións son as seguintes:

• Ter unha relación clara co tema da Semana.
• Estaren escritas en galego.
• Non sobrepasar as 300 liñas.
• Nunha folla aparte: título, nome dos autores/as, enderezo, teléfono e correo electrónico se o tiver.
• Como inicio da comunicación: título, autores/as e enderezo ou correo electrónico para facer público.

No caso que non se cumpran as condicións as comunicacións serán rexeitadas.

As comunicacións deben ser remitidas por correo electrónico enviando o documento como arquivo adxunto ao enderezo:

aula@aulacastelao.com

A data límite para a recepción de comunicacións é o 31 DE XANEIRO DE 2010.

Aproveitamos a ocasión para informarvos que está ao voso dispor a nosa páxina WEB:

www.aulacastelao.com

Un saúdo,

AULA CASTELAO DE FILOSOFÍA

* Aquelas persoas de fóra de Galiza que teñan dificultades para enviar as comunicacións en galego, por favor poñédevos en contacto coa organización (aula@aulacastelao.com).

1.

Concelleira de Cultura do Concello de Pontevedra, Delegada de Cultura da Xunta de Galiza, Vicerreitor da UVigo, Subdirector Xeral de Caixanova, Decano do Colexio de Avogados, Director do Parador de Pontevedra, relatores e relatoras, compañeiros e compañeiras, boas noites e grazas pola vosa presenza. Chega o momento do remate: as conclusións da XXVI SGF.

O tren que encetaba a súa vixésimosexta andaina hai cinco días chega hoxe á súa estación final. Cada un de nós collerá agora o seu particular camiño de ferro para retornar ás nosas casas, aos nosos estudos, aos nosos quefaceres cotiáns, aos nosos centros de ensino.

Momento confuso, provocado talvez polo cansazo logo dunha intensa semana de actividade, mais seguramente debido ás sensacións e sentimentos que fomos acumulando ao longo destes cinco días. Confusión tal vez por non atopar todas as respostas que gostaríamos de ter a tantas preguntas, algunhas que xa traiamos, outras que nos foron xurdindo na exposición dos relatorios, nos debates, nas lecturas e nas conversas. Confusión por levarmos unha chea de novos coñecementos, reflexións e materiais que nos permitirán principiar ou seguer a manter unha opinión e unha actitude crítica baseada no saber das cousas que se están a falar, e que moitos e moitas de nós poderemos levar ás aulas.

“Espero que lles quede todo suficientemente confuso”, dicialles a profesora Dolores Juliano aos seus alumnos -Manuel Delgado e Pedro García Olivo entre eles- logo dunha aula, pois esa confusión socrática é o inicio do pensamento propio.

Ledicia e agradecemento por estarmos neste lugar de encontro, mergullados nesta cidade acubilladora e amábel, que acreditan neste foro de debate e compromiso e valora a vosa presenza.

Son as institucións (que figuran no cartaz e) aquí representadas as que tamén valoran con entusiasmo o protagonismo cultural que adquire Pontevedra durante esta Semana. Cómpre un especial recoñecemento ao apoio amosado ininterrumpidamente polo Concello de Pontevedra, Caixanova e Universidade de Vigo, institucións que sempre nos deron o seu apoio e que lle dan estabilidade a este evento.

A ACF sempre procurou manter unhas relacións institucionais en base aos principios de lealdade, non inxerencia e respecto mútuos, entendendo que é obriga das institucións públicas facilitar á sociedade exercer o seu dereito a unha programación cultural e educativa digna e plural.

Agradecer aos participantes a súa presenza, incluíndo nesta a colaboración, esforzo e paciencia. Paciencia que agradecemos tamén no cumprimento de certas tarefas administrativas que nos desagradan, esgotan e rebordan a nosa paciencia tanto ou máis que a calquera, supoñendo ademais un gran e desagradecido traballo de oficina, visíbel e oculto, que non nos produce ningún tipo de compensación, cando non desegradábeis momentos durante a propia Semana.

Os asistentes á Semana son os que lle dan sentido de seu. Non deixamos de ficarmos abraiados do vosa fidelidade e asistencia: unha media de 400 persoas en cada sesión, difícil de crer nestes tempos de nihilismo. Aos comunicantes, agradecerlles a súa contribución con comunicacións que nos permiten levar preocupacións e estudos feitos desde o noso país, materiais que paga a pena ler de vagar. Aos relatores e relatoras, agradecerlles o esforzo e agardar que a súa estadía no noso país pagara a pena e lles permitira un coñecemento da nosa realidade para aqueles que a descoñecían.

2.

Na pasada edición da SGF ademais de ser a simbolicamente importante XXV pechamos unha triloxía de Semanas formada por Violencias, Diferenzas e Utopía.

Para encetar esta nova xeira, rapidamente acordamos hai xa case un ano, abordar un tema que profesionalmente nos afectaba á maioría dos membros da Aula e que sen dúbida é fulcral en calquera sociedade: a educación.

Sempre é un bo momento para falar de educación, mais cómpre termos en conta que xa levamos uns cantos anos enchendo o vaso e nestes momentos xa reborda. Tal vez xa leve algún tempo botando por fóra. Ou posibelmente sempre cichou algo…

Para non irmonos moi atrás, 1990 pode ser un bo ano de referencia. A implantación da LOXSE, que podemos dicir que marcou un punto de inflexión entre o sistema educativo da transición e unha reforma xa plenamente desenvolvida na era democrática do estado español.

Non podemos dicir que a LOXSE fose unha mala lei: procuraba a democratización do saber mediante tres reformas: modificación estrutural, mellora na calidade da ensinanza e innovación pedagóxica. Sobre o seu éxito seguro que xa non estariamos tan de acordo. Afirmaba Marina Subirats que foi unha lei demasiado radical, non se preparou aos docentes –nin se contou con eles nin se financiou axeitadamente engadiriamos-. E xa non deu tempo. En 18 anos, no estado español houbo tres reformas educativas, cos seus correspondentes desenvolvementos a nivel estatal e autonómico.

Faise a lei pero non se desenvolve correctamente ou non se financia suficientemente, e pretende solucionarse parcheando cunha nova lei, que normalmente adolece das mesmas eivas.

Tal vez a calidade non sexa tanto unha cuestión de modelo como do xeito no que se aplica. Nas avaliacións educativas da OCDE tipo informe PISA, Finlandia e Corea do Sul acadan os mellores resultados, con modelos educativos moi dispares: comprensivo un, segregado o outro, pero moi eficaces na súa aplicación. Os denominadores comúns son principalmente:

- Considerar á infancia e á mocidade como o centro do proceso educativo procurando a súa formación para conseguir o seu éxito e a súa mellor integración na sociedade;

- Darlle gran valor e importancia social e política á educación;

- Promover a implicación e participación das familias na educación dos seus fillos;

- Dedicarlle unha importante cantidade de recursos públicos;

- Prestixiar o labor dos docentes;

- Formar e implicar ao profesorado;

- Darlle unha alta autonomía aos centros.

Segundo César Coll e outros expertos educativos, no estado español ten lugar actualmente unha combinación explosiva de vellos e novos problemas: a progresiva perda de valor da educación como mecanismo de cambio social, a escasa importancia que a sociedade e os poderes públicos lle outorgan, o sistema de valores imperante que se transmite polos medios de comunicación, unha endémica financiación insuficiente, a cada vez menor implicación das familias na formación dos fillos, a baixa consideración que se ten do labor dos docentes, o escaso apoio que reciben na súa actividade na aula, os limitados recursos dos centros e a súa limitada autonomía, a ausencia de estratexias e apoio para afrontar a heteroxeneidade do alumnado, a escolarización do alumnado inmigrante, etc.

Cómpre un pulo desde abaixo, unha nova ilusión, non máis leis. A renovación non ten que vir pola pedagoxía, ten que ser un impulso moral, ético.

A educación é responsabilidade non só das aulas, senón tamén das familias, das políticas públicas e da propia sociedade.

A situación sociocultural do alumnado e nomeadamente o seu contorno familiar tamén son decisivos. A modernización dos sistemas educativos español e galego produciuse dun xeito moi acelerado. Como indicaba o finado Xan Bouzada, “A cultura é un proceso acumulativo”. Non é doado resolver en vinte anos un proceso de varias xeracións. Non é doado que os rapaces lean de seu cando só na Escola se le, pois os referentes fóra da escola non len

Dicía Marcial Gondar que “a lareira nos vellos tempos é hoxe a pantalla de televisor ou os videoxogos e representan o máis potente instrumento socializador dos que van configurando a nosa identidade como persoas”.

E tamén as novas estruturas familiares, que debemos asumir… todos, pero de xeito moi salientábel a escola. En palabras de Fernández Liria, “a ensinanza secundaria é, cada vez máis un asunto de asistencia social e non un asunto académico”. É antes cando a escola debe actuar de xeito decidido. Dicianos Subirats que temos que abordar a socialización primaria da infancia, esa que antes se producía fóra da escola, na familia e no contorno próximo. Senón, os elementos de socialización primaria serán a TV e internet, que ofrecen servizos case á carta, co que faltan elementos de cohesión social. A escola non debe ter como fin a inserción no mercado laboral ou manter un estatus de clase. Debe ser un sitio de SOCIALIZACIÓN.

Os modelos de éxito dos estudantes non sempre pasan polo éxito académico, coa perspectiva mileurista como síntoma de crise nas expectativas de inserción laboral e de desprestixio do ensino superior. Na nosa sociedade, os estudantes con capacidade, motivación e gañas de estudar teñen poucos incentivos, especialmente ao chegaren ao ensino secundario, cando a importancia do grupo e dos líderes mediáticos se volve prioritaria. A sociedade convirte en modelos a imitar aqueles que garanten o fracaso académico. Admiramos e somos cómplices co cantante, deportista ou outro personaxe público que conta o ben que lle vai na vida apuntando como mérito as aulas que colgaba, as “chuletas” que facía ou como lle tomaba o pelo aos profesores e incluso a algúns compañeiros máis débiles ou estudosos. “Son cousas da idade, é o normal”. Prefírese a astucia do aproveitado á intelixencia ou ao esforzo do bo estudante.

En palabras de Miguel Vázquez Freire: “É a cultura de preguiza que veñen difundido os medios, como que se pode aprender inglés en sete días e sen esforzo”.

3.

A Grecia clásica proponse convertir ao neno en humano, ser civilizado. Coñecer a cultura helenística convírtese en asunto da polis. O obxectivo é formar cidadáns libres e críticos, merecedores do disfrute da beleza, do saber. O contexto non é a escola, ler e escribir non colma a formación, o pensamento e a reflexión exercítanse coas vellas historias míticas en escea, son o teatro e as festas lugar para a reflexión sobre a condición humana.

Na Ilustración o individuo configúrase como suxeito de dereitos dentro da orde social establecida. Alfabetizado e cultivado, o seu obxectivo debe ser a autonomía ética e crítica que garanta a súa realización social e se constitúa como axente activo no exercicio dos seus dereitos e da súa construcción identitaria no marco do estado de dereito. O súbdito debe mudar en cidadán. A educación deixa de considerarse como un asunto individual, familiar e sectorial e se converte nun problema social, nunha cuestión de estado. Debe consolidar os principios do novo estado liberal revolucionario, debe transformar as conciencias. Pero as institucións escolares existentes, unha boa parte delas rexidas polo modelo xesuítico e controladas pola igrexa non son o espazo que garanta a formación dun “home novo”. Unha vez máis o contexto educativo é a sociedade no seu conxunto que debe funcionar como unha escola de cidadanía. E esa escola que debía contribuir ao cambio social, basada nunha educación racional, laica, artífice do cidadán, consolídase como fundamentación do estado centralizado e da futura clase económica dominante, ao tempo que vai desbrozando as identidades sociais dominantes no Antigo Réxime.

Con todo, o tempo das transformacións sociais, de carácter universal, han tardar. Á marxe ficaban as mulleres, como forza de traballo doméstico, como soporte do coidado da familia, non é suxeito de dereitos e deberes, non é oportuna a súa autonomía. Alfabetización, educación e coñecemento non son compatíbeis coa muller decente.

Afortunadamente hoxe corresponde falar de cambio cultural, do imparable proceso de tranformación que nos últimos 50 anos vense producíndo coa universalización da educación e con ela a incorporación da muller ao sistema educativo.

Estaremos de acordo en entender a Educación como formación integral, participativa e comunitaria, considerándoa unha necesidade básica alén das necesidades ligadas directamente coa supervivencia, que nos permite participar na cultura, un dereito esencial, e a chave do desenvolvemento. O acceso ao coñecemento favorece a participación, a defensa dos dereitos individuais e colectivos, aumenta a calidade de vida e reduce a dependencia das persoas e dos grupos humanos respecto a diversas instancias de poder.

“Sería realmente unha ilusión que os oprimidos puideran esperar que as elites de poder estimulasen un tipo de educación que as desenmascare máis ainda do que xa o fan as contradicións sociais en que se achan envoltas” dicía Paulo Freire, posibelmente un dos últimos pedagogos en analizar a educación de xeito integral. Freire entende o proceso educativo non como un mero depósito de coñecementos, senón como un acto cognoscente que serve á liberación crebando a contradición entre educador e educando. Orientada cara a acción e a reflexión das persoas sobre a realidade, destrúe a pasividade do educando que propicia a adaptación a unha situación opresiva. Isto tradúcese na procura da transformación da realidade, na que opresor e oprimido atoparán a liberdade humanizándose.

Marina Subirats explicounos que á hora de facer unha reforma priorízase primeiro que o sistema educativo siga a ser unha máquina de etiquetaxe social, como dicía Marx: “A reprodución dos coñecementos escolares é a reprodución das desigualdades sociais”. No estado español, isto pasa polo debate entre escola pública e privada. En segundo lugar, están os intereses corporativos dos diferentes colectivos que forman a comunidade escolar, e por último –e lonxe dos dous anteriores- está o que debemos transmitir, o que debemos ensinar. É de sentido dicir que isto último debería ser o primeiro e fundamental.

Outro factor necesario para unha mellora notábel da educación é a necesidade de mudar o modelo cultural masculino. Seguimos a educar aos nenos nunha socialización violenta, a obrigalos a ser o número un. Cómpre reintroducir, revalorizar todos os aspectos que se consideran tradicionalmente propios das mulleres, como o coidado e o diálogo, e rebaixar os niveis de violencia e competitividade.

O saber non debe fragmentarse en exceso. A educación secundaria e universitaria ten un exceso de optatividade que favorece a dispersión, que non exista unha visión global, crítica e dialéctica. O saber superespecializado é un xeito de non saber. É o dominio do empirismo puro, a falta dun pensamento xeral que vertebre. O exceso de información ao que estamos sometidos na actualidade produce ruido e falta de reflexión, non dá tempo!

A educación medioambiental é hoxe tamén un aspecto que cómpre reafirmar nun ensino de calidade. A importancia do respecto pola natureza e polo medio ambiente debe permear todo o ensino e todas as accións sociais. A necesidade de concienciación sobre o sufrimento animal e a acción na defensa de especies e ecosistemas ameazados leva ao desenvolvemento de proxecto como o Gran Simio que nos presentou a Paula Casal.

Con respecto ao EEES, Galcerán afirmou que a información e a comunicación son unha nova mercadoría. As novas TICs ocultan unha adecuación das reformas previstas no plan Bolonia ás esixencias do chamado capitalismo cognitivo. Acábase por substituir o dereito á formación pola idea da formación como unha inversión que debe ser pagada e debe ser rendíbel, sempre de acordo aos intereses do mercado

A formación do profesorado era un dos obxectivos básicos da reforma na procura da calidade educativa. Un deber e un dereito do profesorado. Intentouse atender a un alumnado moi variado sen contar cos recursos suficientes nin sopexar axeitadamente o profesorado co que se contaba e a súa implicación.

En Finlandia, o profesorado conta cun prestixio social do que carece no estado español. A súa formación é das máis duras. En canto á formación, falar do CAP como curso de formación para exercer de profesor ou profesora en educación secundaria é directamente esbozar un sorriso de complicidade, un éche o que hai! E non parece que vaiamos por bo camiño, pois o Máster de Formación do Profesorado inserido no proceso de Bolonia que propón o Ministerio semella ser unha versión alongada do antigo CAP: pura teoría psicopedagóxica e didáctica. Tal vez o recente cambio no Ministerio poda aínda modificar este despropósito, tendo en conta as declaracións previas do actual ministro Ángel Gabilondo.

A formación continua do profesorado é excesivamente burocrática e afastada da realidade das aulas e das súas necesidades.

García Olivo presentounos o “educador mercenario”, o profesor moderno, operario da “domesticación do outro”, represor cotián da diferenza e encargado de difundir os valores e principios da “nosa” cultura. É o colonialismo interior. Cara fóra aniquílanse as culturas autóctonas, non occidentais, cara dentro as especificacións rexionais, locais.

A crecente chegada de inmigrantes non europeos forza á Escola a reaccionar e a modificar o seu centralismo nacionalista. Comeza o discurso da “multiculturalidade”, o novo discurso “cidadanista” para os que se lles nega a cidadanía, como dicía Delgado. O insustancial “diálogo de culturas”. A escola inicia a integración selectiva, permite a “alteridade domesticada”, non entende que todos somos seres complexos, tamén os inmigrantes. Unha vez máis, non atende á diversidade.

Explica Jiménez Cortiñas que para a comunidade xitana o verdadeiro camiño cara a igualdade é a instrución no sentido máis amplo.

Eva López e Laura Cruz situáronnos no mecanismos de prevención e intervención en situacións de desprotección da infancia, unha obriga de toda a sociedade e nomeadamente da administración.

A escola pública non debe ser un lugar asocial onde se prepara aos individuos para a competición laboral. Á hora de entender a función social da educación, debemos procurar que os que van vivir xuntos se eduquen xuntos. Non se pon en dúbida o dereito dos pais a educar aos seus fillos. O que non posúen é o monopolio da súa formación. Os pais poden transmitirlles os valores que prefiran, pero non poden negarlle á escola a obriga de ensinarlles que tamén hai outras opinións e outros criterios. Como di Fernando Savater “os pais que de verdade se preocupan pola educación en valores dos seus fillos non lles ensinan a pensar coma eles, senón a pensar por si mesmos”. “Os pais non poden marcar o currículo escolar” defendeu Domingos Garcia Fernandes.

A educación é unha responsabilidade social. Toda sociedade ten a responsabilidade histórica de proporcionarlle á seguinte xeración as ferramentas intelectuais e éticas necesarias para habérselas no mundo e melloralo. Esta responsabilidade non pode ser substituida por obxectos materiais, nin se pode delegar ou suspender, e reborda o ámbito de calquera sistema educativo, por moi ben deseñado que este estea.

A autonomía ética (isto é, ser quen de encauzar a acción según a racionalidade) e a autonomía intelectual (distinguir o coñecemento da crenza, do prexuizo e da superstición) son os obxectivos irrenunciábeis dunha educación racional orientada cara a xustiza e a liberdade. Todo sistema educativo que non asuma estas prioridades é un fraude social, ben porque serve a intereses particulares, ben porque é froito da irreflexión histórica.

A filosofía é o ámbito da reflexión sobre estas cuestións cruciais para a humanidade (o coñecemento e a ética) e, xa que logo, o ámbito de reflexión racional sobre toda actividade humana (a economía, a sociedade, a xustiza, a liberdade, a relixión, a ciencia, a humanidade, a igualdade, a arte…). As relixións ou calquera outras doutrinas moralizantes non garanten por sí mesmas a autonomía ética das persoas. Do mesmo xeito, unha aprendizaxe memorística e mecánica das ciencias e das humanidades non proporciona unha verdadeira autonomía intelectual.

Un sistema educativo que prioriza a formación técnico-profesional sobre a formación ética e intelectual serve únicamente aos intereses da economía. A toma de decisións tanto na esfera privada como na pública realizarase en función do interese particular, e no caso dun nivel intelectual baixo, fundamentada en prexuizos, erros ou supersticións. A consecuencia deste modelo educativo é a irracionalidade económica, política e social, tanto a nivel público como privado.

Acreditamos ademais que todo ser racional, teña a idade que teña, pode acadar mediante a aprendizaxe a súa autonomía ética e intelectual.

O ilustrado Condorcet dicía que era incompatíbel o ensino público e o ensino relixioso. A relixión non ten cabida no ensino común. A escola debe eliminar dos nenos e nenas os prexuizos do pasado. A relixión na escola significa volver a modelos rancios e opresores, significa aceptar hoxe a división entre moros e cristianos, unha volta ao pasado.

As institucións relixiosas son entidades privadas, que non teñen dereito a intervir no sistema educativo para que inclúa a catequese no currículo escolar, nin a amosar símbolos confesionais nos lugares públicos, nin a posuír espazos de culto dentro dos edificios da Administración do Estado.

Narciso de Gabriel explicounos a evolución do sistema educativo en Galiza. O fracaso en Galiza dos tímidos proxectos educativos españois debeuse fundamentalmente á dispersión da poboación e ao caciquismo. O pobo dotuose de fórmulas escolarizadoras propias, como as escolas de ferrado e tamén as escolas de indianos, persistindo algunhas até 1970. Tamén antes de 1936 houbo nalgunhas cidades escolas laicas e escolas do ensino galego, procurando seren alternativas ao ensino relixioso e centralista.

Galiza precisa un sistema educativo plenamente galego, planificado e ordenado en función das nosas necesidades, inserido na nosa realidade social, económica e cultural e ao servizo de todos os galegos e as galegas. Entendemos que para que haxa calidade e equidade educativa é preciso reafirmar a nosa identidade como pobo e galeguizar o ensino.

Con respecto á lingua, ao contrario do que se nos quere facer crer, debido ás manipulacións de grupos minoritarios que procuran a desaparición do noso idioma, o galego sofre unha situación deficitaria no ensino, e desproporcionada no seu uso respecto do español.

Ah! pero hai un conflito lingüístico en Cataluña?, contestáballe Manuel Delgado á pregunta intencionada dunha xornalista.

A utilización deste tamén artifical conflito lingüístico en Galiza por parte do PP na última campaña electoral semella que obriga ao agora presidente da Xunta a utilizar expresións baleiras de contido como “amabilidade lingüística” ou “bilingüísmo cordial”, que agardamos desacougados a que nos expliquen o seu significado. Será a “amabilidade” á que se refería Manuel Delgado cando falaba da impostura do politicamente correcto?

Os únicos amábeis –lingüisticamente- (e tal vez dentro de pouco os únicos bilingües) somos os que estamos instalados no galego, pois somos quen de sentirnos cómodos tamén en castelán, e somos tolerantes e dialogantes. A nosa lingua leva toda a vida cun estatus inferior ao castelán –xurídico, educativo e social- e ainda así poñemos boa cara e seguimos a procurar convencer a quen quere oir das virtudes de falarmos a lingua propia de Galiza, o noso legado cultural máis valioso, a envexa de calquera pobo que ten consciencia de seu. As virtudes de falarmos cando menos dúas linguas –galego e castelán- con plena competencia e con calidade, como defendeu Goretti Sanmartín. E se son tres ou máis, pois mellor (trilingüísmo, cuadrilingüísmo, pentalingüísmo, etc)!

Sen embargo, cantos dos que se declaran en Galiza castelanfalantes son quen de ter a mesma competencia e seguranza en galego? E ao revés? E logo, cal é o problema? O problema é que algúns queren ser menos formados, menos cultos e con menos posibilidades que os seus veciños. Tamén é verdade que só cunha actitude favorábel é posíbel a aprendizaxe, ben o sabemos os que nos dedicamos ao ensino.

Para o novo presidente Alberto Núñez Feijoo o galego parécelle o problema máis urxente do pais. “Acaso non podemos aunar a liberdade individual e a normalización?”, di Feijoo. Palabras novamente baleiras. No sistema educativo, a “liberdade das familias” non consiste en determinar como vai ser a aprendizaxe, ou como se vai conseguir que o alumnado teña a mesma competencia nas dúas linguas oficiais do pais –porque isto querémolo todos, non?-. Mal comezo se isto vai ser a pedra angular da súa política educativa. Separarán ao alumnado en función dos que queiran aprender a multiplicar pero non a restar? Ou haberá que preguntarlle aos pais se lles parece ben que a capital de Franza sexa París? Ten dereito un alumno ou alumna a chegar ao final da súa escolarización e non ser quen de falar e escribir en galego ou esixirlle porque lle peta (“liberdade individual”) ao profesor que fale en castelán, que parece ser que é a lingua común dos galegos. Home, se llo pide amabelmente!

Feijoo dixo no seu discurso de investidura o pasado martes:  “o novo decreto será elaborado coa participación e orientación dos expertos e as institucións”. Agardamos que sexan galegas e recoñecidas, e que cumpra a súa palabra, sen manipulacións.

“Estamos nun tempo de pensamento túzaro”, en palabras de Manuel Rivas.

O idioma é a chave coa que abrimos o mundo:
o salouco máis feble, o pensar máis profundo.

[...]

O idioma é a forza que nos xungue e sostén.
Se perdemos a fala non seremos ninguén!

Manuel Maria

5.

Desde a ACF consideramos indispensábel:

1. O cesamento do continuo cambalache de horas, materias, criterios e definicións psicopedagóxicas, que está a prexudicar gravemente á educación e que apuntan a unha falta de criterio nas decisións que se están a tomar.

2. Que os obxectivos prioritarios de calquera reforma educativa sexan a autonomía ética e intelectual, e a socialización de toda a cidadanía. A formación técnico-profesional debe estar supeditada á consecución destes obxectivos, e non á inversa.

3. Que a filosofía, como reflexión racional sobre todo o coñecemento e actividade humana, teña no sistema educativo o lugar fundamental que lle corresponde en todas as etapas, en contra da tendencia actual a recortar o seu ámbito tanto a nivel curricular como a nivel horario. Esta tendencia evidencia un enfoque sometido aos intereses da economía e do mercado.

4. Que os lexisladores comprendan que poñer no texto legal “conseguir a autonomía ética e intelectual” ou “fomentar o espíritu crítico” ou “desenvolver as competencias” ou “aprender a aprender” ou “educar en valores” é un acto declarativo sen ningún efecto se non é acompañado das accións executivas precisas e coñecidas para que realmente se implemente. Non sempre é cuestión de escribir unha nova lei educativa nun papel e enchela de frases bonitas, senón que cómpre acreditar no que se escribe e poñer os medios humanos, materiais e formativos para conseguir os seus obxectivos. Conseguir implicar ao profesorado. O profesorado debe sentirse parte activa dos procesos de cambio.

5. A formación do profesorado debe recoller os seus intereses e inquedanzas e debe responder a necesidades reais das aulas.

6. A escola debe adaptarse aos cambios sociais e ás novidades que se produzan na sociedade. Para isto cómpre non só a boa vontade do profesorado, senón a implicación real de toda a comunidade educativa e da administración.

7. A escola debe ser laica. A ensinanza da relixión debe ser eliminada do currículo escolar. O currículo escolar do sistema educativo debe estar integrado exclusivamente, na parte correspondente á formación intelectual, por contidos avalados obxectivamente, e na parte referente á socialización, por valores universais que o enraícen no medio e contribúan a construír unha sociedade mundial de pobos e cidadáns iguais e libres.

8. A nosa identidade como a de calquera outra nación con consciencia de seu precisa dun sistema educativo propio e acaido as súas características. A nosa lingua debe ocupar o lugar prioritario que lle corresponde co obxectivo de conseguir a seguranza lingüística do alumnado no galego.

CALIDADE / PENSAMENTO LIBRE E CRÍTICO / CIDADANÍA / ENSINO PÚBLICO / UNIVERSAL / LAICISMO / LINGUA GALEGA / ENSINO GALEGO.

6.

Eis as conclusións da XXVI SGF. 25 anos son moitos anos, todo un ciclo do que non sentimos moi orgullosos. Non quere dicir isto que non se poderían ter feito mellor as cousas nin moito menos. Mais consideramos o traballo ben feito, tendo en conta en especial que o medio non sempre foi amigábel e que as persoas que ao longo destes 25 anos configuraron a ACF fixeron o seu traballo SEMPRE de xeito gratuito, compartido e solidario, e procurando os obxectivos fundacionais de ANOVACIÓN, GALEGUIZACIÓN e PARTICIPACIÓN.

Todo proxecto precisa renovación, cando menos humana, para sobrevivir. É como a vida mesma. Ao culminar esta XXVI SGF albiscamos que o proxecto ten continuidade, segue vivo, está presente e ten futuro. Futuro con novas persoas, e coas persoas de sempre presentes. O proxecto ACF segue adiante. E permitide a inmodestia: é necesario, segue a ser necesario.

A “Aula Castelao de Filosofía” estivo e está constituída por persoas chegadas de distintas ramas do saber, principalmente do ensino e da filosofía, que traballan nos eidos intelectual e docente. E que manteremos o compromiso por transformar Galiza nunha sociedade de cidadáns libres e solidarios.

Vinte e seis anos de COMPROMISO e sempre co apoio constante de todos e todas os que cada ano asistides e participades nas Semanas Galegas de Filosofía, que potenciades os debates e que lle dades sentido ao noso esforzo. Xentes que reclamades lugares de reflexión que nos permitan logo a acción. Que gustades do pensamento crítico.

Cómpre lembrar, unha vez máis, a necesidade de que o ensino -e a sociedade no seu conxunto- procuren o “sapere aude”, que todos ousemos, que nos atrevamos a pensar. A ACF fixo esa aposta desde o principio e seguimos a propoñela coma un desafío. Tentaremos manter aceso o facho dun pensamento crítico que non se contente con interpretar de diversos xeitos, senón que quere transformar; ese pensamento nado e sustentado na memoria subversiva e encoraxinada; ese pensamento que aniña na independencia.

Este é o noso pasado e é a nosa proposta de futuro. Contamos con vós.

Pontevedra, 17 de abril de 2009

Fruela Alonso Blanco

Filosofía e Pintura. A aprendizaxe da arte.

Xosé Luis Arias

Filosofía sen “Historia da Filosofía”.

José Cores Torres

Rousseau ou sobre a educación.

Juan Carlos Fernández Naveiro

Educando a Frankenstein.

Manuel A. Fortes Torres

Notas dun desencontro: profesores ou pedagogos?

Nicanor R. Fuentes Laíño

É a virtude cívica liberal un oxímoron?

Oscar Horta

O ensino da filosofía: algúns motivos polos que non se está a formar a novos investigadores e investigadoras.

Fco. Javier Irisarri Vázquez

Era Aristóteles un bo educador? A importancia da filosofía natural na educación para lograr un coñecemento menos antropocéntrico do mundo animal.

Beatriz Leal Riesco

A necesidade de educar a través do cine: Mohsen Makhmalbaf.

Miguel Ángel Martínez Quintanar e Luís García Soto

De profesión, filósofo.

Holga Méndez

Pensar é crear.

Javier Turnes García

Contra os que ensinan filosofía.

Do 13 ao 17 de abril de 2009, no Auditorio de Caixanova de Pontevedra.

Cidadanía e Educación: o

proxecto político dun

Estado de Dereito.

A posíbel homologación destas horas como formación permanente do profesorado por parte da Consellaría de Educación e O.U. ven regulada pola Orde de 1 de marzo de 2007 (DOG 11 abril). Para calquera aclaración sobre esta homologación debedes dirixirvos á Consellaría de Educación e O.U. Até a XXIV SGF non houbo problema co recoñecemento, mais coa nova normativa algunhas persoas informáronnos de problemas coa homologación na Consellaría.

Flosofía e utopía

Xa está aberto o prazo para enviar comunicacións. Prazo até o 31 de xaneiro de 2009.

COMUNICACIÓNS

Estimados/as compañeiras e compañeiros,

Desde a AULA CASTELAO DE FILOSOFÍA desexamos anunciarvos a próxima celebración en Pontevedra da XXV SEMANA GALEGA DE FILOSOFÍA entre os días 24 e 28 de marzo de 2008, co título de:

Filosofía e Utopía

Como en ocasións anteriores, solicitamos o envío de COMUNICACIÓNS relacionadas coa temática mencionada, que serán publicadas nas datas de celebración da Semana, con vistas á ampliación e enriquecimento das posibilidades de debate.

As condicións que teñen de cumprir as comunicacións son as seguintes:

• Ter unha relación clara co tema da Semana
• Estar escritas en galego*
• Non sobrepasar as 300 liñas
• Nunha folla aparte: título, nome dos autores/as, enderezo, teléfono e correo electrónico se o tiver.
• Como inicio da comunicación: título, autores/as e enderezo ou correo electrónico para facer público.

No caso que non se cumpran as condicións as comunicacións serán rexeitadas.

As comunicacións deben ser remitidas por correo electrónico enviando o documento como arquivo adxunto ao enderezo:

aula@aulacastelao.com

A data límite para a recepción de comunicacións é o 31 DE XANEIRO DE 2008.

Un saúdo,

AULA CASTELAO DE FILOSOFÍA

* Aquelas persoas de fóra de Galiza que teñan dificultades para enviar as comunicacións en galego, por favor poñédevos en contacto coa organización (aula@aulacastelao.com).

Conclusións da XXV Semana Galega de Filosofía

Francisco Ramil

Membro da Aula Castelao de Filosofía

As conclusións desta XXV Semana da Filosofía, cómpre iniciármolas lembrando o clima intelectual daquela primavera do 1984 que o coordinador da Aula, na inauguración, hai uns días, definía como “insatisfacción do cotián que se pretendía superar mediante un rumbo dialéctico”. En efecto, nas facultades dos anos 70 o que reinaba era o neotomismo e o marxismo. Anos despois, o tomismo eslúese no tímido proceso de secularización constitucional e o marxismo sofre a perda do protagonismo antigo dos partidos comunistas dos países europeos máis próximos: Francia, Italia, Portugal… Alén diso, les nouveaux philosophes identificaban marxismo e totalitarismo, a pesar de que a liña que une Aristóteles con Marx ten menos fracturas cá que une Marx con Stalin. Neste contexto, aqueles profesores debían impulsar os elementos de crítica que, daquela, se adiviñaban no postestruturalismo e na fenomenoloxía recuperada.

Na década dos oitenta, as Semanas de Filosofía, asemade que afianzaban os obxectivos programáticos, ensinábannos que, morto Hegel, a Filosofía era Posmetafísica e Postidealista, e que o Dereito xa non era Natural.

Na década dos noventa, Derrida e Vattimo fannos reler a Heidegger e redescóbrennos a Nietzsche. Os contidos das semanas tórnanse hermenéutica da tradición, na liña de Gadamer, ou Teoría Crítica con compoñentes marxistas habersianos. Así, aprendemos que para unha vida activa preñante “necesitamos pararnos a pensar”, xa que pensar significa detérmonos alí onde temos a tentación de precipitármonos. E descubrimos o liberalismo dos yuppies escenificado pola caída do Muro de Berlín, e comezamos a albiscar qué é iso que os bispos chaman agora ideoloxía de xénero.

Na terceira década que empeza coa semana sobre a sustentabilidade, a reflexión tórnase máis política. Pensar a política consiste esencialmente en mover a facultade de xulgar.

A tradición fenomenolóxica clásica foi incapaz de pensar o social e o político até que a recepción de Hannah Arend reactivou a teoría da Acción Política, introducindo na filosofía o feito da pluralidade, e non só o home en singular.

Esta XXV Semana tivo por obxecto a Utopía, polo que tiña que abordar esta relación entre a Filosofía e o Político, o conflito entre a polis e o filósofo. O profesor Mariano Álvarez presentounos os modelos utópicos elaborados pola modernidade e que teñen un final tráxico no que el chama as dramáticas experiencias do século XX. Toda a catástrofe totalitaria non tería acontecido se aínda existisen o que Mariano Álvarez chama valores irrenunciábeis.

O problema está en como entender a Hegel, xerador de todo o pensamento utópico moderno. Salvemos a Hegel, xa que o fracaso da utopía que supón o desmantelamento do socialismo real vén do feito de que estaba sustentado sobre un totalitarismo, que monopoliza a verdade e a política. O fracaso da utopía non vén dun suposto determinismo hegeliano.

Tampouco hoxe estamos fóra de riscos, xa que a caída do Muro non é un antídoto contra todo totalitarismo. As novas utopías totalitarias non son evitábeis: os vellos fantasmas poden tornar, as necesidades espertan o mal radical de Kant, o pesimismo humanista de Hegel e a infamia de Borges, porque, como Goya sobexamente expresou na súa obra, o soño da razón produce monstros. Mais debemos estar tranquilos porque non existen as responsabilidades colectivas, di Mariano Álvarez, só se recoñece, seguindo a Kant, a responsabilidade individual.

O relatorio de Félix Duque pretende superar esta tradición utópica, introducindo un humanismo antiesencialista e antinaturalista, xa que a utopía é unha relixión laica e todo pensamento utópico é, á fin, reaccionario. Prácelle citar a Holderlin: “sempre que se quixo traer o ceo á terra, esta converteuse nun inferno”. Os coros de Pársifal están máis perto dos coros de Núremberg que dos da Frauta Máxica.

No pensamento global xa non hai nada fóra, por iso é global. Isto significa que o terror témolo dentro porque o mal infecta as veas do sistema para que o imperialismo democrático poida seguir funcionando nos seus fluxos monetarios, informáticos e de poder. Redescubramos a Razón. Non trouleemos rexoubeiros no nihilismo lúdico do pensiero debole. . Estannos a mentir, porque a Opinión Pública está mercantilizada. É mester volvermos a unha certa razón forte. Mais esta nova razón debe ser transversal: nunca, vertical nin horizontal. É como o paquebote das illas gregas onde en cada porto existe un abasto de produtos do mercado local até chegar a Santorini e retornar ao inicio novamente cargado con outros produtos que van ser esperados. “Fomos esperados sobre a terra” que dicía Walter Bénjamin.

O principio político esencial desta razón transversal é a condolencia, “doerme do outro e co outro”, “rebelarnos tendo en conta que a revolución causa terror e que os mortos estannos esperando”.

Con esta razón transversal, no sentido de Bénjamin, Félix Duque fainos unha crítica do urbanismo que basicamente coincide coas conxecturas do arquitecto Ricardo Beltrán sobre o criptourbanismo. Estamos invadidos pola utopía no senso de “non lieu”, novas tipoloxías de destrución das nosas maneiras de habitar, que chocan coas novidades de estacións, museos, centros comerciais, novas igrexas, … todas similares, onde o sublime cae no grotesco; e, do sinistro ao ridículo, non hai máis que un paso. Practicar o igualitario a forza de ser diferente.

Esta racionalidade transversal tamén está defendida por Jorge Riechman como racionalidade ecolóxica, plural mais non relativista, racionalidade acoutada. Aquí, Félix Duque defende a responsabilidade colectiva no senso que lle dá o xudeu Levinas para poder aturar a amnesia dos holocaustos totalitarios e das desfeitas do noso habitat.

Henri Peña Ruiz funda o seu discurso sobre a razón en Spinoza, como capacidade de pensarmos e de actuarmos xuntos. O uso desta razón nada vertical é un antídoto contra a confusión do teolóxico e do político ao que se lle pretende desde as máis altas instancias facer responsábel da perda de valores na nosa polis (Spinoza).

A maneira que nos queda de loitar contra a ameaza do totalitarismo é a promoción da distinción entre a esfera privada e a esfera pública para que todo non sexa posíbel e os homes non cheguen a ser superfluos no terror da esencia totalitaria (Hannah Arendt).

Se somos pobo, ése a dicir, laos (en grego), de onde deriva laico e laicidade, a nosa emancipación precisa da liberdade de conciencia, da igualdade de trato e da universalidade do poder público.

Nos estados modernos a relixión debe respectar a separación entre o público e o privado. Hannah Arendt cita o Discurso de Machiavelo sobre a primeira década de Tito Livio, no que este di: “Non fagades entrar os cregos en política. Non se preocupan suficientemente do mundo. Os que cren que o mundo é mortal e, asemade, que eles mesmos son inmortais son xentes moi perigosas. Nosoutros queremos a estabilidade e a boa orde de questo mondo quí (deste mundo de aquí)”.

Eduardo Subirats demanda unha nova Teoría Crítica forte para podermos controlar neste mundo a condición terminal da nosa existencia asediada polo espectáculo, pola regresión cultural e biolóxica, e polo poder tecnoindustrial. Esta nova teoría crítica supón unha reflexión do logos da civilización sobre as últimas consecuencias suicidas da extensión ilimitada da violencia e do espectáculo. Esta reflexión sobre o logos significa a reconstrución crítica dos seus constituíntes. Significa o seu esclarecemento xenealóxico, comprende a revisión das orixes relixiosas e mitolóxicas do noso logos occidental, abrangue a revisión da súa secularización baixo as premisas científicas. Mais esta nova teoría crítica debe, sobre todo, definir o significado do totalitarismo na idade da guerra nuclear e do espectáculo.

As premisas científicas que posibilitan revisarmos a secularización do logos foron concretadas na selección natural por Francisco Ayala e na xenética por Anxo Carracedo.

Ayala dixo que os que propoñen o Deseño Intelixente tratan de usar a ciencia para demostraren a existencia de Deus; mais, se a súa teoría for certa, convértese nunha blasfemia, xa que isto implica que ese Deus é un incompetente que deseña as cousas mal.

Foi mais práctico o noso Carracedo. Concluíu que a parte máis importante dos conflitos e dos problemas éticos da nova medicina xenómica son derivados do seu carácter preventivo. Dunha beira, temos o control das bases de datos xenéticos, que está pasando de ser competencia xudicial a competencia policial con consecuencias para o sistema de garantías penais; doutra beira, é o individuo e o seu contorno o que condiciona o seu consentimento informado cos conflitos coñecidos no dereito de familia e no dereito hereditario.

“As herdanzas que deixaremos aos nosos descendentes” foron tratadas por Ramón Villares e Camilo Nogueira. Galiza como nación cultural e como nación no mundo. Para Villares, Galiza é un país forte porque ten unha maneira consolidada de ver o mundo distinta do modo en que o fan os outros pobos. As accións políticas conteñen unha tendencia escatolóxica, un utopismo integrado, que as fai perigosas. Sempre en Galiza non é un texto para o futuro, é un testamento.

Para Camilo Nogueira é imposíbel asegurar o futuro, mais sempre nos queda a capacidade de pactar, de construír posíbeis illas de seguridade mediante promesas, polo que o futuro de Galiza depende da autoquerenza, da autoestima como país, sociedade, cultura e nación libre e aberta.

Das herdanzas sen testamento viñéronnos falar Jumana Odeh Esawee, Ivonne Mansbach, Carme Adán e Javier Muguerza. Falaron das herdanzas sen testamento porque, como di Muguerza, os dereitos humanos nos son dereitos naturais, pois que a natureza produce outras cousas, mais non dereitos. Só mediante a loita conseguimos os dereitos, non nos foron acordados nun testamento. O primeiro dereito é o dereito a ser suxeito de dereito que di Hannah Arendt, o que permite a capacidade de disensión contra a discriminación e autoriza a desobediencia civil, cando sufrimos a ditadura directa sobre os recursos e as capacidades.

Doutra beira, está o que nos trouxeron Jumana e Ivonne, ambas fillas de refuxiados, a partir da súa condición de palestina e de xudía. Fomos testemuñas de que non piden outra cousa que respecto para a súa autonomía política. A igualdade non é identidade e os dereitos non son un estado, son un proceso. Cando Jumana, palestina, grita: “pero que aprendestes nos campos nazis!”, Ivonne, a xudía, responde que Auswitch non era unha escola, era unha institución de castigo. A situación deses territorios descúbrenos unha igualdade monstruosa sen fraternidade e sen humanidade.

A política organiza o conxunto de seres absolutamente diferentes considerando a súa igualdade relativa e facendo abstracción da súa diversidade relativa. Carme Adán falounos das políticas de igualdade como elementos transformadores das políticas públicas debedoras da teoría feminista que, por exemplo, critica a dicotomía público/privado, defendida nos ámbitos da secularización, ou que deseña unha completa definición da muller como construción cultural na que non se é muller, senón que se chega a selo. Estabelécese a distinción entre os conceptos de sexo e xénero, entre o determinismo biolóxico da muller-natureza e a construción social e cultural da feminidade. O ámbito privado e a súa incursión cada vez maior na esfera pública obrigan a definir o espazo político desde a igualdade e o feito político mesmo.

Ao longo destes vinte e cinco anos foi preciso partir dunha base para que a continuidade constante se desvelase. Os que fixeron posíbel este punto de enganche para recoñecer a identidade da Aula Castelao foron como sabedes os seus presidentes / coordinadores: Ramón Regueira, Mingos Fernández, Carme Adán, Fernando Pérez e Xulio Leal. É un desexo dos organizadores destes anos pasados que novas semanas exitosas se promovan cos niveis de excelencia filosófica que tiveron moitas destas vinte e cinco semanas.

Pontevedra, 28 de marzo de 2008

AULA CASTELAO DE FILOSOFÍA

O prazo de inscrición rematou o luns 17 de marzo de 2008.

O control de asistencia levarase a cabo diariamente no Auditorio.

COMUNICACIÓNS

Juan Carlos Fernández Naveiro

Por baixo do pavimento.

Xosé Farruco Graña Rama

Saudade da acción.

Oscar Horta

O recurso heurístico da utopía: experimentos mentais, poboación e igualitarismo.

Fco. Javier Irisarri Vázquez

Ecoloxismo: a utopía de Walden feita realidade.

Beatriz Leal Riesco

Cine e utopía: onde a utopía se convirte en realidade.

Federico Limeres Arias e M. Montserrat Lorenzo Díaz

“Camiño oblicuo“, cambio climático e análise ecónomica.

Isabel Lodeiro Vales

Dereitos civís para todas e todos: utopía para o Norte?

Xosé Luis Martínez Costas

Kant e Hume sobre a utopía.

Noelia Martínez Pena

A utopía da subxectividade en Fernando Pessoa.

Miguel Ángel Martínez Quintanar

Función utópica e modos de individuación.

Yolanda Martínez Suárez

A dimensión utópico-crítica do feminismo da igualdade.

Miguel Ángel Rodríguez López

Utopía e sublimidade: construír un suxeito en tempos de precariedade.

Abraham Rubín

Globalización e utopía. Os polos imposíbeis.

Saleta De Salvador Agra

A descorporización da web: netópicas versus distópicas.

Manuel Torres Cubeiro

O espellismo da utopía educativa.

Javier Turnes García

Utopía spinoziana. Entre a inxenuidade do pensar e a catástrofe do existir.

Marta Villa López

O pracer de caermos na tentación: falar da utopía.

Do 24 ao 28 de marzo de 2008, no Auditorio de Caixanova de Pontevedra.

Filosofía e diferenzas

Xa está aberto o prazo para enviar comunicacións. Prazo até o 31 de xaneiro de 2008.